Trong một chương trình tranh luận thời sự, một ghế dành cho nhà khoa học đại diện cho vô số kết quả nghiên cứu, ghế còn lại dành cho một bình luận viên bảo vệ ý kiến thiểu số, và cả hai được nói trong thời lượng như nhau. Nếu cảnh tượng trông có vẻ công bằng này lại khiến người xem đi đến phán đoán sai thì sao? Trong ngành báo chí và truyền thông, hiện tượng này được gọi là “cân bằng giả tạo (False Balance)”.
Nói một cách đơn giản, cân bằng giả tạo có nghĩa là “đưa tin về hai luận điểm có sức nặng bằng chứng chênh lệch rất lớn như thể chúng ngang hàng, với tỷ trọng như nhau”. Trong tiếng Anh, nó còn được gọi là bothsidesism, nghĩa là “lúc nào cũng nói cả hai phía”, và đặc biệt hay bị phê phán trong mảng tin khoa học và y tế.
Bài viết này sẽ lần lượt tìm hiểu ý nghĩa và nguồn gốc của cân bằng giả tạo, quá trình hình thành của nó, các trường hợp tiêu biểu trong tin tức về biến đổi khí hậu và vắc-xin, và cuối cùng là cách đưa tin để tránh cân bằng giả tạo.
Những bản tin trông công bằng nhưng làm mờ phán đoán
Ý nghĩa và nguồn gốc của cân bằng giả tạo
Đưa tin cân bằng vốn là một nguyên tắc quan trọng mà báo chí phải tuân thủ, vì đó là cơ chế ngăn việc chỉ truyền tải tiếng nói của một bên trong những vấn đề còn nhiều ý kiến khác nhau. Vấn đề nảy sinh khi nguyên tắc này bị áp dụng một cách máy móc cả vào lĩnh vực xác định sự thật.
(1) Khởi đầu của chuẩn mực cân bằng
Bước sang thế kỷ 20, khi đưa tin khách quan trở thành chuẩn mực nghề nghiệp, các nhà báo bắt đầu coi việc trình bày song song lập trường của hai bên mà không bộc lộ phán đoán của mình là bằng chứng của sự công bằng.
(2) Khác biệt giữa ý kiến và sự thật
Có nên tăng thuế hay không là vấn đề phán đoán giá trị, nên lắng nghe đủ loại ý kiến là đúng. Nhưng một hiện tượng có thực sự xảy ra hay không là vấn đề được phân định bằng bằng chứng; nếu dành cho luận điểm thiểu số vị trí ngang bằng, độc giả sẽ hiểu lầm rằng vấn đề vẫn chưa có kết luận.
(3) Vì sao gọi là giả tạo
Tỷ trọng trong bài báo là 50:50, nhưng tỷ trọng của bằng chứng thực tế thì không như vậy. Vì sự cân bằng bề ngoài che lấp sự mất cân bằng trong thực tế nên nó được gọi là cân bằng “giả tạo”.
Cân bằng giả tạo hình thành như thế nào
Cân bằng giả tạo thường bắt nguồn từ thói quen tác nghiệp và môi trường sản xuất tin hơn là từ ác ý của nhà báo. Khi thói quen phải thêm ý kiến phản bác trước giờ chót, nhận định rằng thế đối đầu hấp dẫn hơn và mong muốn tránh bị chỉ trích là thiên vị chồng lên nhau, cả hai bên sẽ được đăng với dung lượng như nhau bất kể sức nặng của bằng chứng.
- Chuẩn mực cân bằng (Balance Norm): Nguyên tắc đưa tin yêu cầu trình bày các lập trường đối lập trong vấn đề gây tranh cãi với tỷ trọng tương đương.
- Bothsidesism (chủ nghĩa hai phía): Từ dùng để phê phán thái độ luôn đăng ý kiến của cả hai bên để giữ trung lập, bất kể bằng chứng ra sao.
- Tính khách quan thích đáng (Due Impartiality): Khái niệm trong quy chuẩn phát thanh truyền hình của Anh, nghĩa là thay vì chia thời lượng như nhau cho mọi quan điểm, cần dành tỷ trọng phù hợp với bản chất của vấn đề.
- Đưa tin theo sức nặng bằng chứng (Weight-of-Evidence Reporting): Cách đưa tin đồng thời cho công chúng biết bằng chứng trong giới chuyên gia đang dồn về phía nào và nhiều đến mức nào.
Rốt cuộc, vấn đề không nằm ở việc đăng ý kiến phản bác, mà ở chỗ không cho công chúng biết ý kiến phản bác đó thực sự được ủng hộ đến đâu.
Các trường hợp trong tin tức về biến đổi khí hậu và vắc-xin
Cân bằng giả tạo được biết đến rộng rãi nhờ các nghiên cứu và sự tự nhìn lại về cách đưa tin khoa học. Ngay cả khi kết luận của giới khoa học đã rõ ràng, báo chí vẫn duy trì thế tranh luận, khiến nhận thức của công chúng nhiều lần không theo kịp hướng đi thực tế của nghiên cứu.
(1) Tin về biến đổi khí hậu trên báo Mỹ
Trong nghiên cứu năm 2004 mang tên “Cân bằng như một sự thiên lệch (Balance as Bias)”, Maxwell Boykoff và Jules Boykoff đã phân tích các bài viết về hiện tượng nóng lên toàn cầu trên các nhật báo lớn của Mỹ từ năm 1988 đến năm 2002. Kết quả cho thấy hơn một nửa số bài đề cập thuyết nguyên nhân do hoạt động của con người và quan điểm hoài nghi với tỷ trọng tương đương.
(2) Tranh cãi về vắc-xin MMR
Sau khi Andrew Wakefield tuyên bố vào năm 1998 rằng vắc-xin MMR có liên quan đến chứng tự kỷ, báo chí Anh trong một thời gian dài đã đưa song song lập luận của cả hai bên. Bài báo này bị tạp chí khoa học The Lancet rút lại vào năm 2010, nhưng trong thời gian đó, nỗi lo về vắc-xin đã lan rộng.
(3) Sự tự nhìn lại của các đài phát sóng
Năm 2011, BBC của Anh bị chỉ ra là dành tỷ trọng quá mức cho các quan điểm ngoài dòng chính trong bản đánh giá về tin khoa học mà đài giao cho nhà di truyền học Steve Jones thực hiện. Sau đó, vào năm 2018, BBC ban hành hướng dẫn nội bộ cho biết không cần mời riêng người phủ nhận biến đổi khí hậu lên sóng chỉ để tạo sự cân bằng.
Cách đưa tin để tránh cân bằng giả tạo
Tránh cân bằng giả tạo không có nghĩa là xóa bỏ ý kiến trái chiều, mà là cung cấp kèm bối cảnh cần thiết để công chúng tự đánh giá được sức nặng của từng luận điểm.
(1) Cho biết quy mô của bằng chứng
Cách đưa tin theo sức nặng bằng chứng do học giả truyền thông người Mỹ Sharon Dunwoody và các cộng sự đề xuất khuyến nghị rằng ngay cả khi giới thiệu ý kiến thiểu số, cũng cần nói rõ đa số chuyên gia đã đi đến kết luận nào.
(2) Kiểm tra chuyên môn và quan hệ lợi ích
Nếu kiểm tra xem người đưa ra phản bác có phải là nhà nghiên cứu trong lĩnh vực đó không, luận điểm có dựa trên nghiên cứu đã qua bình duyệt không, và có dính líu đến lợi ích cụ thể nào không, ta có thể giảm việc đặt những luận điểm có sức nặng khác nhau lên cùng một vị trí.
(3) Thói quen đọc của độc giả
Độc giả cũng cần tập thói quen xem xét thêm một lần nữa xem mỗi luận điểm có bao nhiêu căn cứ, thay vì vội kết luận rằng “ý kiến của cả hai bên đều đã được nêu, vậy đây là vấn đề chưa ngã ngũ”.
Một suy nghĩ đơn giản rằng cho thời lượng như nhau không có nghĩa là có sức nặng như nhau, đó chính là bước đầu tiên để hiểu về cân bằng giả tạo.
