Lần này, chúng ta sẽ tìm hiểu khái niệm phương pháp diễn dịch và phương pháp quy nạp được sử dụng trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu. Khi lần đầu gặp những từ này, bạn có thể cảm thấy khá xa lạ và bối rối vì chúng không phải là những thuật ngữ thường dùng trong đời sống hằng ngày.
Thông thường, khi tìm kiếm và tiếp cận lý thuyết về phương pháp diễn dịch và quy nạp, bạn sẽ thấy chúng được giải thích bằng những từ ngữ khá phức tạp, khó hiểu. Tuy nhiên, đây là những khái niệm quan trọng thường gặp trong lĩnh vực nghiên cứu và khảo sát, nên chúng tôi sẽ cố gắng giải thích bằng những thuật ngữ đơn giản nhất để bạn dễ hiểu.
Phương pháp diễn dịch
Hiểu phương pháp diễn dịch một cách dễ dàng
Trước hết, phương pháp diễn dịch là phương pháp áp dụng một lý thuyết đã được biết đến rộng rãi vào một hiện tượng nào đó để rút ra kết luận về hiện tượng ấy. Theo định nghĩa trong từ điển, diễn dịch là “rút ra kết luận từ một mệnh đề theo các quy tắc suy luận”.
Quá trình triển khai lập luận của phương pháp diễn dịch diễn ra theo trình tự <Đặt giả thuyết → Thao tác hóa → Quan sát và trải nghiệm → Kiểm chứng>. Có thể minh họa trình tự này bằng ví dụ đơn giản sau đây.
Mọi người đều sẽ chết (đại tiền đề) → Tào Tháo là người (tiểu tiền đề) → Vì vậy, Tào Tháo sẽ chết (kết luận)
Phương pháp diễn dịch có ưu điểm là chi phí thấp và hiệu quả nhờ tiến hành nghiên cứu dựa trên các lý thuyết sẵn có, nhưng do phụ thuộc vào những nghiên cứu đã có nên khó đề xuất một lý thuyết lần đầu tiên.
Phương pháp quy nạp
Hiểu phương pháp quy nạp một cách dễ dàng
Phương pháp quy nạp là phương pháp thu thập dữ liệu thông qua quan sát và trải nghiệm, rồi rút ra kết luận dựa trên những khuynh hướng và mối liên hệ thể hiện trong dữ liệu đã thu thập. Theo định nghĩa trong từ điển, quy nạp là “suy ra những mệnh đề và quy luật có tính khái quát, phổ quát từ các sự kiện hoặc nguyên lý riêng lẻ, cụ thể”.
Quá trình triển khai lập luận của phương pháp quy nạp diễn ra theo trình tự <Chọn chủ đề → Quan sát → Phát hiện quy luật → Kết luận tạm thời (lý thuyết)>, có thể minh họa bằng ví dụ sau đây.
Màu sắc của thiên nga (chọn chủ đề) → Thiên nga 1 có màu trắng → Thiên nga 2 có màu trắng … Thiên nga 7 có màu trắng … Thiên nga 100 có màu trắng (quan sát) → Vì vậy, có lẽ mọi con thiên nga đều có màu trắng. (phát hiện và kết luận)
Một đặc điểm của phương pháp quy nạp là chỉ cần thu thập một lượng dữ liệu nhất định đã có thể nhận ra tính khái quát để nghiên cứu hiệu quả, nhưng phương pháp này có hạn chế trong việc lựa chọn các biến phù hợp khi không có nền tảng lý thuyết.
Mối quan hệ giữa phương pháp diễn dịch và quy nạp
Mối quan hệ bổ sung cho nhau
Phương pháp diễn dịch và quy nạp khác nhau về cách thức và đặc điểm nghiên cứu, nhưng cũng có mối quan hệ bổ sung cho nhau. Lý thuyết hình thành bằng phương pháp diễn dịch có thể định hướng việc quan sát trong phương pháp quy nạp, còn những nội dung quan sát và trải nghiệm trong phương pháp quy nạp có thể bổ sung cho lý thuyết của phương pháp diễn dịch.
Đặc điểm của phương pháp diễn dịch là nếu các tiền đề được đưa ra ban đầu là đúng thì kết luận cũng nhất thiết đúng, còn với phương pháp quy nạp, kết luận có thể có xác suất đúng cao nhưng không có gì bảo đảm rằng kết luận ấy nhất thiết đúng. Vì cả diễn dịch và quy nạp đều là những phương pháp quan trọng để suy luận và rút ra kết luận, chúng ta cần biết lựa chọn phương pháp phù hợp với từng tình huống.
Trên đây, chúng ta đã tìm hiểu ngắn gọn về phương pháp diễn dịch và quy nạp, những khái niệm thường được sử dụng trong phương pháp nghiên cứu khoa học ở các lĩnh vực như khoa học xã hội và khoa học tự nhiên. Phương pháp diễn dịch có cách tiếp cận từ trên xuống dựa trên những nguyên tắc đã biết, còn phương pháp quy nạp đi từ dưới lên dựa trên quan sát hoặc trải nghiệm.
Hy vọng tài liệu này đã giúp bạn hiểu rõ hai khái niệm diễn dịch và quy nạp vốn quan trọng nhưng khó hiểu và dễ gây nhầm lẫn.
