Cùng xem một đoạn tin tức, một bên nói rằng “truyền thông đang hạ thấp chúng ta”, còn bên kia lại nói “truyền thông chỉ bênh vực phía đối lập”. Nội dung bài báo chỉ có một, nhưng cả hai bên đều cảm thấy tin tức được đưa theo hướng bất lợi cho phe mình.
Nói một cách dễ hiểu, hiệu ứng truyền thông thù địch là “hiện tượng những người có lập trường mạnh mẽ về một chủ đề gây tranh cãi cùng nhìn nhận một bản tin là thiên lệch theo hướng bất lợi cho phe mình”. Đây là khái niệm được Robert Vallone, Lee Ross và Mark Lepper xác nhận một cách có hệ thống qua thí nghiệm với sinh viên Đại học Stanford vào năm 1985, và đã trở thành một lý thuyết cốt lõi trong truyền thông chính trị và nghiên cứu báo chí.
Trong tài liệu này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu hiệu ứng truyền thông thù địch được phát hiện như thế nào, vì sao cùng một bản tin lại được nhìn nhận khác nhau, hiệu ứng này biểu hiện ra sao trong đời sống và môi trường số, cũng như cách đọc tin tức với ý thức về hiệu ứng đó.
Tìm hiểu hiệu ứng truyền thông thù địch
Cùng một màn hình, những cảm nhận khác nhau về sự thiên lệch
Hiệu ứng này được nghiên cứu bằng thí nghiệm sử dụng các bản tin truyền hình Mỹ về vụ thảm sát Sabra và Shatila tại Beirut, Liban, năm 1982. Nhóm nghiên cứu cho các sinh viên có khuynh hướng ủng hộ Israel, ủng hộ các bên Ả Rập và trung lập về chính trị xem cùng những đoạn tin tức.
(1) Cả hai bên đều cảm thấy “bất lợi”
Các sinh viên ủng hộ Israel đánh giá bản tin là bất lợi cho Israel, còn các sinh viên ủng hộ các bên Ả Rập lại đánh giá chính bản tin đó là bất lợi cho phía Ả Rập. Các sinh viên trung lập cho rằng bản tin tương đối cân bằng.
(2) Ký ức lưu lại cũng khác nhau
Mỗi phe đều nhớ rằng có nhiều lời đề cập tiêu cực đến phe mình hơn, và dự đoán bản tin này sẽ khiến những khán giả trung lập thay đổi quan điểm theo hướng bất lợi cho phe mình.
(3) Càng biết nhiều, cảm nhận càng mạnh
Trong nghiên cứu này, những người tham gia có lập trường phe phái càng tự đánh giá mình hiểu rõ vấn đề thì càng cảm nhận mạnh mẽ rằng truyền thông thiên lệch theo hướng bất lợi cho phe mình. Tuy nhiên, nghiên cứu không xác nhận mối quan hệ nhân quả rằng kiến thức gây ra sự thiên lệch.
Nhóm nghiên cứu gọi kết quả này là “hiện tượng truyền thông thù địch (Hostile Media Phenomenon)”, và về sau giới học thuật sử dụng rộng rãi tên gọi hiệu ứng truyền thông thù địch.
Vì sao cùng một bản tin lại công kích tôi?
Có ba cách giải thích chính cho việc cùng đọc một câu nhưng lại cảm nhận khác nhau về sự thiên lệch.
- Phân loại có chọn lọc (Selective Categorization): Cùng một câu có thể bị xếp là “đòn công kích bất công” đối với phe mình, nhưng lại là “sự thật hiển nhiên” đối với phe đối lập.
- Các tiêu chuẩn khác nhau (Different Standards): Vì cho rằng có nhiều bằng chứng chứng minh phe mình đúng, còn lập luận của phe đối lập thì yếu, người đọc cảm thấy bản tin dành mức độ đề cập tương đương cho hai bên là “bóp méo”.
- Hồi tưởng có chọn lọc (Selective Recall): Những cảnh hoặc câu hạ thấp phe mình lưu lại trong ký ức lâu hơn và rõ nét hơn.
Còn có thêm một yếu tố nữa. Hiệu ứng càng mạnh khi bản tin được cho là xuất hiện trên một phương tiện truyền thông tiếp cận nhiều người. Các nghiên cứu đã ghi nhận xu hướng người đọc cảm nhận rõ sự thiên lệch khi cùng một văn bản được trình bày dưới dạng bài báo, nhưng ngược lại lại đọc nó theo hướng có lợi cho phe mình khi được trình bày dưới dạng bài luận của sinh viên. Phương tiện truyền thông càng có sức ảnh hưởng lớn đến công chúng, người đọc càng cảnh giác vì “sợ bản tin đó làm thay đổi suy nghĩ của người khác”.
Biểu hiện trong đời sống và môi trường số
Hiệu ứng này đã được xác nhận nhiều lần, không chỉ trong xung đột Trung Đông mà còn trong bầu cử, nhập cư, xung đột lao động, thực phẩm biến đổi gen và thậm chí cả các buổi tường thuật thể thao. Điều này tương tự việc những người hâm mộ cổ vũ các đội khác nhau cùng cảm thấy một quyết định của trọng tài là bất lợi cho đội mình.
Còn có hiệu ứng truyền thông thù địch tương đối (Relative Hostile Media Effect). Đây là hiện tượng dù hai bên đồng ý về hướng thiên lệch của bản tin, mỗi bên vẫn đánh giá cùng bản tin đó là ít có lợi hơn hoặc bất lợi hơn cho lập trường của mình so với đánh giá của độc giả phía đối lập. Khi sự thiên lệch nhắm vào đối phương, bản tin đôi khi lại được xem là “đưa tin công bằng”.
Trên mạng, hiệu ứng này có thể trở nên gay gắt hơn. Tùy lập trường của mình, cùng một bài đăng có thể bị xem là “tin giả”, hoặc khiến ta lo lắng quá mức về ảnh hưởng của bình luận và lượt chia sẻ đối với bên thứ 3. Khi cảm giác “truyền thông đang công kích tôi” tích tụ, niềm tin vào tin tức nói chung dễ suy giảm.
Những tình huống dễ hình dung
- Tường thuật trận đấu của đội mình cổ vũ (Sports Broadcast): Cùng xem một pha phạm lỗi, người hâm mộ hai bên đều cảm thấy quyết định của trọng tài bất lợi cho đội mình.
- Tóm tắt tranh luận chính trị (Debate Summary): Ngay cả khi bài báo đăng phát biểu của hai bên với mức độ tương đương, vẫn có ý kiến cho rằng “chỉ phần của phe chúng ta bị cắt ngắn”.
- Chia sẻ trên mạng xã hội (Social Share): Cùng một đường liên kết, một bên gọi là “sự thật”, bên kia lại gọi là “kích động”.
Cách đọc tin tức với ý thức về hiệu ứng này
Hiệu ứng truyền thông thù địch không có nghĩa là báo chí luôn công bằng. Tuy nhiên, nó cho thấy khó có thể kết luận về chất lượng bài báo chỉ dựa vào cảm giác “thấy có sự thiên lệch”. Lập trường của ta càng mạnh, hiểu biết của ta về chủ đề càng nhiều, cảm giác đó có thể càng lớn.
Những câu hỏi cần tự xem xét trước khi đọc
- Phân biệt sự kiện và diễn giải (Fact vs Interpretation): Hãy tách bạch xem phần khiến mình tức giận là số liệu và trích dẫn, hay là cách diễn đạt và thứ tự trình bày.
- Đọc lại từ góc nhìn của đối phương (Perspective Taking): Tự hỏi “độc giả phía đối lập sẽ cảm thấy thế nào khi đọc câu này?” có thể giúp việc phân loại bớt cứng nhắc hơn đôi chút.
- Kiểm tra nguồn và phạm vi tiếp cận (Source and Reach): Hãy nhớ rằng ngay cả với cùng một nội dung, mức độ cảnh giác của mình cũng có thể thay đổi tùy tính chất và sức ảnh hưởng của phương tiện truyền thông.
- Đối chiếu nhiều nguồn truyền thông (Cross-Checking): Đừng chỉ dựa vào cảm giác về “sự thù địch” của một cơ quan truyền thông; hãy đặt cạnh nhau các bản tin của những cơ quan khác về cùng sự kiện để xem xét.
Giáo dục năng lực hiểu biết truyền thông không thể loại bỏ hoàn toàn hiệu ứng này, nhưng việc tự nhận ra rằng “lúc này mình đang cảm thấy có sự thiên lệch” chính là điểm khởi đầu để giảm bớt sự mất lòng tin quá mức.
Bắt nguồn từ thí nghiệm của Vallone, Ross và Lepper, hiệu ứng truyền thông thù địch đã trở thành một khái niệm nền tảng của nghiên cứu báo chí, giải thích vì sao cùng một bản tin lại được mỗi bên nhìn nhận như một đòn công kích mình.
Khi xem tin tức gây tranh cãi và cảm thấy “chỉ bất lợi cho mình”, hãy xem xét thêm một lần cảm giác ấy bắt nguồn từ đâu; đó chính là bước đầu tiên để tiếp nhận truyền thông một cách bình tĩnh hơn.
