Nếu trang nhất tờ báo buổi sáng in những chữ như ‘Chấn động’, ‘Kinh hoàng’ to bằng cả bàn tay, hầu như ai cũng sẽ liếc nhìn ít nhất một lần. Khi đọc kỹ bài báo, nhiều lúc sự việc chẳng lớn lao như cái tít, nhưng khi ấy tờ báo đã được bán xong rồi. Khi đặt việc bán được nhiều lên trên việc đưa tin chính xác, báo chí thường trở nên như thế.
Thuật ngữ chỉ lối đưa tin này chính là ‘báo chí vàng (Yellow Journalism)’. Báo chí vàng là lối đưa tin giật gân, dùng tít bắt mắt và nội dung phóng đại để kích thích sự tò mò của độc giả nhằm tăng lượng báo bán ra. Cụm từ này ra đời vào thập niên 1890 từ cuộc cạnh tranh gay gắt giữa hai tờ báo ở New York, Mỹ trong cuộc giành giật độc giả.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu bối cảnh ra đời của tên gọi báo chí vàng, đặc điểm của các tờ báo thời ấy, tranh cãi liên quan đến chiến tranh và diện mạo mà chúng ta gặp ngày nay.
Lịch sử của những tin tức bị thổi phồng để bán chạy
Cái tên bắt nguồn từ đứa trẻ mặc áo vàng
Thật bất ngờ, cái tên báo chí vàng lại bắt nguồn từ một bộ truyện tranh đăng trên báo.
(1) Cuộc chiến phát hành giữa Pulitzer và Hearst
Sau khi mua lại tờ New York World vào năm 1883, Joseph Pulitzer thu hút độc giả bằng cách đăng nhiều tranh minh họa và đưa tin rầm rộ về các vụ án. Năm 1895, William Randolph Hearst, con trai một ông trùm khai mỏ, mua lại tờ đối thủ New York Journal, và hai tờ báo đối đầu trực diện về số lượng phát hành.
(2) Hai cậu bé Yellow Kid
Thời đó, tờ World đăng một bộ truyện tranh màu có nhân vật là một đứa trẻ đầu trọc mặc áo ngủ màu vàng, và đứa trẻ này nổi tiếng với biệt danh ‘Yellow Kid’ (Cậu bé áo vàng). Khi Hearst lôi kéo tác giả Richard F. Outcault về phía mình, Pulitzer cho một họa sĩ khác tiếp tục vẽ bộ truyện đó, thế là New York có tới hai cậu bé Yellow Kid.
(3) Cái tên định hình từ lời chỉ trích
Những tờ báo nghiêm túc mỉa mai hai tờ báo này là ‘báo Yellow Kid’. Người đầu tiên dùng cách nói này trên mặt báo được cho là Ervin Wardman, biên tập viên tờ New York Press, và về sau nó trở thành thuật ngữ chỉ lối đưa tin giật gân quá mức.
Năm đặc điểm nhận diện báo vàng
Nhà sử học báo chí Frank Luther Mott đã tổng kết năm đặc điểm giúp nhận diện báo chí vàng.
- Tít gây sợ hãi (Scare Headlines): Ngay cả tin vặt cũng bị thổi phồng bằng những cái tít giật gân in chữ cực lớn.
- Lạm dụng hình ảnh (Lavish Use of Pictures): Đăng tràn lan ảnh và tranh minh họa, thậm chí trình bày cả tranh vẽ theo tưởng tượng như thể là sự thật.
- Thông tin giả (Faked Interviews and Pseudoscience): Bày ra những cuộc phỏng vấn bịa đặt, những cái tít gây hiểu lầm và thứ kiến thức sai lệch nghe có vẻ hợp lý của cái gọi là chuyên gia.
- Phụ trương Chủ nhật (Sunday Supplements): Đẩy mạnh các số báo Chủ nhật in màu hào nhoáng, chứa đầy bài viết hời hợt và truyện tranh.
- Đứng về phía kẻ yếu (Sympathy with the Underdog): Đứng về phía những người yếu thế chống lại hệ thống và đánh vào cảm xúc.
Thêm vào đó là những bài báo khai thác các vụ án một cách giật gân. Tuy vậy, hai tờ báo không phải lúc nào cũng chỉ đăng tin giật gân. Tờ San Francisco Examiner mà Hearst điều hành trước đó từng cử phóng viên trà trộn vào bệnh viện và phanh phui thực trạng các nữ bệnh nhân nghèo bị ngược đãi.
Tranh cãi về việc tạo ra chiến tranh
Sự kiện không thể không nhắc tới khi bàn về báo chí vàng là Chiến tranh Tây Ban Nha – Mỹ năm 1898.
(1) Cuộc nổi dậy ở Cuba và vụ nổ tàu Maine
Năm 1895, khi cuộc nổi dậy nổ ra ở Cuba, khi đó là thuộc địa của Tây Ban Nha, hai tờ báo liên tục đưa tin rầm rộ về sự tàn bạo của quân Tây Ban Nha. Tháng 2 năm 1898, khi chiến hạm Maine của Mỹ phát nổ và chìm tại cảng Havana, cuộc đua đưa tin càng nóng lên, và tháng 4 năm đó Mỹ bước vào chiến tranh với Tây Ban Nha.
(2) Bức điện tín chưa từng được xác nhận
Có một câu chuyện lan truyền rộng rãi rằng Hearst đã gửi điện tín cho một họa sĩ ông cử sang Cuba: “Anh cứ lo tranh vẽ, còn chiến tranh để tôi lo.” Nhưng Hearst đã phủ nhận điều này và cũng chưa tìm thấy bằng chứng nào cho thấy bức điện tín ấy tồn tại, nên các nhà sử học cho rằng nhiều khả năng đó là giai thoại bịa đặt.
(3) Đánh giá rằng ảnh hưởng nhỏ hơn ta nghĩ
Ngày nay nhiều nhà sử học cho rằng báo vàng không phải là nguyên nhân chính gây ra chiến tranh. Bởi lối đưa tin này chủ yếu chỉ quanh quẩn ở New York, còn những người ra quyết định như Tổng thống McKinley (William McKinley) lại ít đọc loại báo này.
Báo chí vàng vẫn tiếp diễn đến ngày nay
Thời đại của báo chí vàng đã qua, nhưng cách làm ấy đã thay hình đổi dạng và vẫn tiếp diễn đến nay.
(1) Sự lột xác của Pulitzer
Về sau Pulitzer đã đưa tờ World trở lại thành tờ báo tập trung vào phanh phui các vấn đề xã hội. Giải Pulitzer (Pulitzer Prize), được lập theo di chúc của ông, từ năm 1917 đã trở thành giải thưởng tôn vinh những đóng góp cho báo chí, nghĩa là người từng nổi danh nhờ tin giật gân lại để lại biểu tượng của nền báo chí tốt đẹp.
(2) Những cái tít câu click
Ngày nay, lượt xem đã thay cho số lượng phát hành làm thước đo cạnh tranh. Những bài báo dụ người đọc nhấp chuột bằng tít giật gân khác với nội dung, tức cái gọi là Clickbait (tít câu view), có thể xem là phiên bản hiện đại của báo chí vàng.
(3) Con mắt độc giả cần có
Thói quen không phán đoán chỉ qua cái tít mà kiểm tra xem nguồn tin có rõ ràng không, các cơ quan báo chí khác đưa cùng sự việc ra sao, chính là cách tốt nhất để sàng lọc tin giật gân.
Báo chí vàng là tấm gương cũ cho thấy điều gì xảy ra khi báo chí chạy theo sự chú ý thay vì sự thật. Bên làm ra tin tức có trách nhiệm, nhưng càng nhiều độc giả không dễ dàng phản ứng trước những cái tít giật gân thì chỗ đứng của lối đưa tin này càng thu hẹp.
Kiểm tra thêm một lần sự thật ẩn sau cái tít chữ to, đó chính là bước đầu tiên của người đọc sáng suốt không bị báo chí vàng dắt mũi.
