20 phút. Chỉ mới 20 phút sau khi thuộc một danh sách âm tiết vô nghĩa, muốn học thuộc lại vẫn phải bỏ ra khoảng 42% công sức ban đầu. Đó là con số mà một nhà tâm lý học thu được cách đây khoảng 140 năm, khi lấy chính mình làm đối tượng thí nghiệm.
Nối các con số này theo thứ tự thời gian, ta có đường cong lãng quên (Forgetting Curve). Nhà tâm lý học người Đức Hermann Ebbinghaus công bố nó trong cuốn sách năm 1885 Về trí nhớ (Über das Gedächtnis), và đến nay đây vẫn là biểu đồ được nhắc đến đầu tiên mỗi khi bàn về chu kỳ ôn tập.

Tuy vậy, các con số trên biểu đồ này mang nghĩa hơi khác với cách hiểu phổ biến. Hãy lần lượt đi qua năm con số tạo nên đường cong để đọc xem nó thật sự nói gì.
Đường cong lãng quên qua các con số
Ebbinghaus không đếm xem mình “nhớ lại được bao nhiêu”. Sau một khoảng thời gian, ông học thuộc lại cùng danh sách và đo xem tốn ít công sức hơn lần đầu bao nhiêu. Giá trị này gọi là tỷ lệ tiết kiệm (savings), và mọi con số phần trăm trong infographic dưới đây đều là tỷ lệ tiết kiệm.

2.300 — Đo trí nhớ bằng âm tiết vô nghĩa
Nếu thí nghiệm bằng những từ đã biết, nghĩa và liên tưởng sẽ giúp trí nhớ, khiến khó đo được sức nhớ thuần túy. Vì vậy Ebbinghaus tạo ra các âm tiết vô nghĩa gồm phụ âm – nguyên âm – phụ âm như “DAX”, “BUP”, rồi loại bỏ những âm tiết gợi ra ý nghĩa. Số âm tiết còn lại khoảng 2.300.
Ông xếp các âm tiết thành từng hàng 13 cái, đọc với tốc độ đều và lặp lại cho đến khi đọc thuộc không sai. Đối tượng thí nghiệm chỉ có một người là chính Ebbinghaus. Dữ liệu làm nền cho đường cong được thu thập trong bảy tháng, có ngày ông làm thí nghiệm tới ba lần. Bắt đầu khoảng năm 1879, công trình này được in thành sách năm 1885, và năm 1913 có bản tiếng Anh mang tên Memory: A Contribution to Experimental Psychology (Trí nhớ: Một đóng góp cho tâm lý học thực nghiệm).
58% — Công sức tiết kiệm được sau 20 phút
Tỷ lệ tiết kiệm được tính như sau. Nếu lần đầu cần đọc 25 lần mới thuộc một danh sách, còn sau một thời gian học lại chỉ cần 20 lần, tức là tiết kiệm được 5 lần, thì tỷ lệ tiết kiệm là 20%. Nếu phải bỏ ra nguyên vẹn công sức ban đầu thì là 0%. Ebbinghaus thích đo thời gian hơn đếm số lần, nên ông tính tỷ lệ tiết kiệm từ thời gian cần để học thuộc lại.
Trong ghi chép của Ebbinghaus, tỷ lệ tiết kiệm sau 20 phút là 58,2%, nghĩa là ông phải bỏ ra lại khoảng 42% công sức ban đầu. Câu quen thuộc “20 phút quên 42%” là cách nói rút gọn của con số này, nhưng chính xác thì nó đo công sức học lại chứ không phải số mục còn nhớ.

34% — Đường cong gãy xuống chỉ trong một ngày
Tỷ lệ tiết kiệm là 44,2% sau 1 giờ, 35,8% sau khoảng 9 giờ và 33,7% sau 1 ngày. Trong 40 phút từ mốc 20 phút đến 1 giờ, nó giảm 14 điểm phần trăm, nhưng trong 23 giờ từ đó đến 1 ngày chỉ giảm hơn 10 điểm một chút. Giữa 9 giờ và 1 ngày, nó chỉ giảm 2,1 điểm.
Đó là lý do đường cong lúc đầu dốc như vách đá. Tốc độ quên nhanh nhất ngay sau khi học và chậm dần theo thời gian. Ngay trong cùng một ngày, giờ đầu tiên lấy đi nhiều nhất.
21% — Cái đáy vẫn còn sau một tháng
Sau 2 ngày là 27,8%, sau 6 ngày là 25,4%, sau 31 ngày là 21,1%. Qua ngày đầu tiên, tốc độ giảm chậm lại rõ rệt; trong 25 ngày từ ngày thứ sáu đến một tháng, mức giảm chỉ hơn 4 điểm phần trăm.
Điều quan trọng là sau một tháng tỷ lệ tiết kiệm vẫn chưa về 0. Dù là danh sách khó nhớ ra ngay, khi học lại vẫn nhẹ nhàng hơn lần đầu. Dấu vết của những gì đã học một lần còn lại lâu hơn ta nghĩ. Nhìn cả đường cong, mức giảm trong ngày đầu (từ 58,2% xuống 33,7%, khoảng 24 điểm) gần gấp đôi mức giảm trong một tháng sau đó (từ 33,7% xuống 21,1%, khoảng 13 điểm).
70 giờ — Thí nghiệm lặp lại sau 130 năm
Liệu có thể tin kết quả của một người tự làm thí nghiệm trên chính mình? Năm 2015, nhóm nghiên cứu của Jaap Murre tại Đại học Amsterdam (Hà Lan) đã thử lại đúng phương pháp ấy. Một đồng tác giả khi đó 22 tuổi làm đối tượng thí nghiệm, học thuộc rồi học lại các âm tiết vô nghĩa trong khoảng 70 giờ.
Thí nghiệm kéo dài 75 ngày, từ tháng 12 năm 2011 đến tháng 2 năm sau. Nhóm dùng 70 danh sách, mỗi danh sách gồm 104 âm tiết xếp thành tám hàng, mỗi hàng 13 âm tiết, và đo công sức cần để học lại ở bảy mốc giống Ebbinghaus, từ 20 phút đến 31 ngày.
Kết quả giống với đường cong của Ebbinghaus. Khác biệt lớn nhất nằm ở mốc 31 ngày: Ebbinghaus ghi được 21,1%, còn thí nghiệm lặp lại chỉ được 4,1%. Nghiên cứu đăng trên tạp chí PLOS ONE còn cho biết đường cong dường như nhích lên một chút ở mốc 24 giờ. Có cách giải thích rằng giấc ngủ giúp củng cố trí nhớ, nhưng nhóm nghiên cứu cho rằng chỉ dựa vào điều này thì chưa thể khẳng định đó là do giấc ngủ.
Nguyên lý đằng sau những con số
Gom các con số lại, nguyên lý khá đơn giản: quên nhanh lúc đầu và chậm về sau, còn học lại thì tốn ít công sức hơn lần đầu. Vì thế, ôn tập sớm và chia làm nhiều lần sẽ có lợi hơn là để muộn rồi ôn một lần thật lâu.
Ebbinghaus cũng là người đầu tiên báo cáo rằng chia cùng số lần lặp lại ra nhiều ngày hiệu quả hơn dồn hết vào một ngày. Hiện tượng này gọi là hiệu ứng giãn cách (spacing effect), và nó gắn với ý tưởng khó khăn có ích: kiểu ôn tập phải cố gắng một chút để nhớ lại sẽ lưu lâu hơn. Ông cũng là người đầu tiên vẽ đường cong học tập (learning curve), trong đó tốc độ học tăng mạnh nhất ở những lần lặp đầu rồi chậm dần.

Khi áp dụng nguyên các con số này cũng cần lưu ý. Thứ Ebbinghaus học thuộc là âm tiết vô nghĩa, còn nội dung đã hiểu nghĩa và liên kết với nhau thường bị quên chậm hơn. Học càng sâu ngay từ đầu, đường cong càng thoải.
Những lịch ôn tập phổ biến như “sau 10 phút, 1 ngày, 1 tuần, 1 tháng” cũng là cách chuyển hình dạng đường cong này thành mẹo sinh hoạt, chứ không phải những con số có sẵn trong bảng của Ebbinghaus.
Điều đường cong lãng quên cho ta biết không hẳn là việc quên không thể ngăn được, mà là manh mối về thời điểm xem lại tốn ít công sức nhất. Lật lại một lần nữa những gì học hôm nay ngay trong hôm nay là cách dễ nhất để chống lại đường cong ấy.
Bài viết liên quan