Bạn đã bao giờ thấy một bài toán tự làm thì bí, nhưng chỉ cần gợi ý ngắn của bạn ngồi cạnh hoặc một câu hỏi của giáo viên là bắt đầu mở ra chưa? Nhiệm vụ đã quen thì nhàm chán, nhiệm vụ quá xa chỉ để lại thất vọng. Khoảng ở giữa—‘hơi khó nhưng có hỗ trợ thì làm được’—chính là ‘vùng phát triển gần (Zone of Proximal Development).’
Nói đơn giản, vùng phát triển gần nghĩa là ‘khoảng cách giữa mức phát triển thực tế mà người học có thể giải quyết vấn đề một mình và mức phát triển tiềm năng mà họ có thể giải quyết nhờ hướng dẫn của người lớn hoặc hợp tác với bạn bè giỏi hơn.’ Nhà tâm lý học Liên Xô Lev Vygotsky (Lev Vygotsky, 1896–1934) đề xuất trong lý thuyết học tập văn hóa–xã hội, và ở thế giới nói tiếng Anh định nghĩa in trong Mind in Society (1978) được trích dẫn rộng rãi. Ông cho rằng các bài kiểm tra chỉ đo những gì một người làm được một mình sẽ bỏ lỡ khả năng phát triển.
Trong tài liệu này chúng ta sẽ lần lượt xem ý nghĩa và cấu trúc ba tầng của vùng phát triển gần, vai trò của người biết nhiều hơn (More Knowledgeable Other), hình ảnh thường thấy trong lớp học, và cách phân biệt với scaffolding.
Khoảng không làm được một mình nhưng cùng nhau thì lớn lên
Vùng phát triển gần là gì?
Vygotsky chia mức phát triển thực tế thành ‘mức được xác nhận bằng giải quyết vấn đề độc lập’ và mức phát triển tiềm năng thành ‘mức được xác nhận dưới hướng dẫn của người lớn hoặc trong hợp tác với bạn bè giỏi hơn.’ Khoảng giữa chúng là vùng phát triển gần. Gần với lời nói: đừng chỉ đếm trái đã chín—hãy cùng nhìn cả những mầm vừa nhú.
(1) Học tập mang tính xã hội
Ông thấy các chức năng tinh thần bậc cao xuất hiện trước trong tương tác giữa mọi người, rồi mới được nội tâm hóa vào trong cá nhân. Đối thoại và giải quyết vấn đề chung không chỉ tạo không khí mà còn là đường dẫn của sự phát triển.
(2) Việc dạy dẫn dắt phát triển
Thay vì chỉ chờ trẻ hay học sinh ‘sẵn sàng,’ ông cho rằng nhiệm vụ đi trước một bước và hướng dẫn thích hợp sẽ đẩy phát triển về phía trước. Câu nổi tiếng rằng việc hôm nay làm được nhờ hợp tác sẽ thành thực hiện độc lập ngày mai thể hiện ngắn gọn quan điểm này.
(3) Độ rộng khác nhau theo từng người
Dù mức giải một mình trông giống nhau, mức họ lên được khi có giúp đỡ có thể khác nhau. Vì vậy chỉ cùng khối·cùng điểm thì khó thiết kế buổi học tiếp theo.
Đọc chỗ của việc học theo ba tầng
Trong lớp học và bồi dưỡng giáo viên, vùng phát triển gần thường được vẽ thành ba tầng để giải thích. Đúng hơn là khung đọc để ước lượng đặt nhiệm vụ ở đâu, chứ không phải sơ đồ thí nghiệm nghiêm ngặt.
(1) Tầng làm được một mình
Đây là nhiệm vụ đã nắm. Dùng cho luyện tập lặp lại, nhưng chỗ cho tăng trưởng mới thì nhỏ. Gọi là khoảng thoải mái.
(2) Tầng làm được khi có giúp đỡ
Chính là vùng phát triển gần. Nhiệm vụ làm được nhờ gợi ý, làm mẫu, câu hỏi và hợp tác tụ lại ở đây. Thường được gọi là ‘điểm ngọt’ của buổi học.
(3) Tầng vẫn còn xa dù có giúp
Đây là khoảng hiện dễ chỉ nuôi thất vọng. Nên chia nhiệm vụ nhỏ hơn hoặc xây học phần trước, để tầng này sau hạ xuống vùng phát triển gần.
- Mức phát triển thực tế (Actual Developmental Level): Mức giải quyết độc lập.
- Mức phát triển tiềm năng (Potential Developmental Level): Mức hiện ra trong hướng dẫn·hợp tác.
- Người biết nhiều hơn (More Knowledgeable Other): Người hoặc công cụ thành thạo hơn người học trên nhiệm vụ đó.
Ba tầng này không cố định. Khi kỹ năng học được nhờ giúp đỡ chuyển sang tầng làm được một mình, nhiệm vụ mới trở thành vùng phát triển gần tiếp theo.
Người biết nhiều hơn và hình ảnh trong lớp học
Người biết nhiều hơn (MKO) không nhất thiết phải là người lớn tuổi hơn. Chỉ cần thành thạo hơn trên nhiệm vụ đó. Giáo viên, phụ huynh, anh chị khóa trên, bạn cùng lớp, đôi khi cả chương trình kèm cặp thiết kế tốt cũng có thể đứng vào vị trí đó.
(1) Hướng dẫn của giáo viên
Làm mẫu, đặt câu hỏi chỉ chạm vào cốt lõi, và chia nhiệm vụ phức tạp thành bước. Cách thường được bàn là đỡ người học tự tìm nước đi tiếp theo hơn là nói thay đáp án.
(2) Hợp tác bạn bè
Khi học sinh có thế mạnh khác nhau cùng giải nhiệm vụ, một người có thể trở thành người dẫn trong vùng phát triển gần của người kia. Bên giải thích cũng sắp xếp lại suy nghĩ của mình.
(3) Ngôn ngữ và nội tâm hóa
Thực hiện lúc đầu dựa vào lời nói bên ngoài và gợi ý dần chuyển thành tự điều chỉnh khi thành lời tự nói và lời nội tâm. Đối thoại trong lớp sau này trở thành công cụ tư duy của cá nhân—đó là cách đọc.
Cảnh thường dùng trên thực địa rất đơn giản: cùng giải toán, cùng bạn gỡ câu khó khi đọc, làm mẫu quy trình thí nghiệm rồi giao từng bước. Điểm quan trọng là đặt nhiệm vụ ở chỗ ‘một mình vẫn khó, nhưng có hỗ trợ xã hội thích hợp thì làm được.’
Cách đọc khi phân biệt với scaffolding
Vùng phát triển gần và scaffolding thường được gọi chung một cụm, nhưng không phải cùng một thuật ngữ. Thư viện này đã có bài về scaffolding; ở đây chỉ tách ngắn chỗ đứng của hai khái niệm. Scaffolding là ẩn dụ Wood, Bruner & Ross (Wood, Bruner & Ross) đưa ra năm 1976, chỉ hỗ trợ giảng dạy tạm thời chống đỡ nhiệm vụ người mới chưa làm được một mình rồi rút dần khi họ thành thạo. Văn bản của Vygotsky không dùng thuật ngữ này.
(1) Vùng và phương pháp
Vùng phát triển gần là khái niệm khoảng phát triển·học tập chỉ ‘đặt nhiệm vụ ở đâu.’ Scaffolding gần với chiến lược hỗ trợ dùng trong khoảng đó, hoặc khớp với nó.
(2) Điều bị bỏ sót nếu xem chúng như nhau
Nếu chỉ gom kỹ thuật cung cấp hỗ trợ, thảo luận rộng hơn của Vygotsky—phát triển xã hội và đo tiềm năng—có thể mỏng đi. Ngược lại chỉ nói vùng mà bỏ điều tiết hỗ trợ thì thực hành lớp học mơ hồ.
(3) Dùng chung nhưng đừng trộn tên
Trong giờ học hai khái niệm thường được nối. Nhưng thay ‘vùng phát triển gần = scaffolding’ sẽ làm mờ cả bề rộng của khái niệm này lẫn thủ tục của khái niệm kia. An toàn hơn là đọc vùng trước, rồi quyết định hỗ trợ nào và giảm bao nhiêu.
Giữa việc một mình vẫn còn xa và việc đã xong, phân biệt chỗ cùng nhau thì lớn lên—đó là bước đầu hiểu vùng phát triển gần.
