Khi nghĩ đến trường học, chúng ta thường nghĩ ngay đến các môn có trong thời khóa biểu như ngữ văn, toán và khoa học. Nhưng nhìn lại quãng thời gian ở trường, chúng ta cũng đã học được rất nhiều điều không có trong sách giáo khoa. Đó là cách xếp hàng chờ đến lượt, cách giơ tay phát biểu hay cách nhìn thái độ của thầy cô để ứng xử.
Trong giáo dục học, những điều học sinh tự nhiên học được qua cuộc sống ở trường dù không được lên kế hoạch hay giảng dạy được gọi là “chương trình giáo dục ẩn (Hidden Curriculum)”. Nhà giáo dục học người Mỹ Philip W. Jackson đã phổ biến thuật ngữ này trong cuốn sách “Cuộc sống trong lớp học (Life in Classrooms)” xuất bản năm 1968.
Tài liệu này trình bày một cách dễ hiểu từ ý nghĩa và bối cảnh ra đời của chương trình giáo dục ẩn đến cách nó hình thành trong lớp học, các góc nhìn khác nhau về khái niệm này, cũng như cách giáo viên và nhà trường xử lý nó.
Hiểu và vận dụng chương trình giáo dục ẩn
Chương trình giáo dục ẩn là gì?
Chương trình giáo dục ẩn là những giá trị, thái độ và thói quen hành vi mà học sinh thực sự học được dù nhà trường không ghi trong các văn bản chính thức. Nếu thời khóa biểu và sách giáo khoa thể hiện phần học tập có thể nhìn thấy, thì chương trình giáo dục ẩn là phần học tập nằm trong các quy tắc, bầu không khí của nhà trường và các mối quan hệ giữa người với người.
- Chương trình giáo dục chính thức (Explicit Curriculum): Các môn học và nội dung được nhà nước và nhà trường lên kế hoạch, quy định bằng văn bản và giảng dạy. Còn được gọi là chương trình giáo dục hiển hiện.
- Chương trình giáo dục ẩn (Hidden Curriculum): Những điều học sinh học được qua cuộc sống ở trường dù không có chủ định từ trước.
- Chương trình giáo dục bỏ trống (Null Curriculum): Khái niệm do Elliot W. Eisner đề xuất năm 1979, chỉ những nội dung mà nhà trường bỏ qua, không giảng dạy, khiến học sinh mất cơ hội học hỏi.
Vì không có trong sách giáo khoa, chương trình giáo dục ẩn cũng khó được đo lường bằng bài kiểm tra. Bởi vậy, trong một thời gian dài, nó ít được chú ý trong kế hoạch giáo dục, nhưng vẫn để lại dấu ấn sâu sắc trong thái độ và quan niệm giá trị của học sinh, không kém chương trình giáo dục chính thức.
Điểm cốt lõi của khái niệm này là những gì học sinh thực sự học được cũng quan trọng như những gì nhà trường định dạy. Ngay trong cùng một tiết học, điều học sinh tiếp nhận có thể khác nhau rất nhiều tùy vào bầu không khí lớp học.
Cách chương trình giáo dục ẩn hình thành trong lớp học
Qua thời gian dài quan sát lớp học, Jackson nhận thấy lớp học, nơi học sinh dành phần lớn thời gian trong ngày, có ba đặc điểm.
(1) Đám đông (Crowds)
Trong lớp học, nhiều học sinh cùng sinh hoạt với nhau. Qua trải nghiệm thực tế, các em học cách chờ đến lượt, tạm hoãn điều muốn nói và chịu đựng sự làm phiền.
(2) Lời khen (Praise)
Lời nói và hành vi của học sinh luôn được đánh giá. Các em học được phải làm gì để có điểm số và lời khen, đôi khi còn học cả cách che giấu lỗi sai.
(3) Quyền lực (Power)
Trong lớp học, có sự chênh lệch rõ rệt về quyền lực giữa giáo viên và học sinh. Học sinh học cách tuân theo người có thẩm quyền và hành động trong khuôn khổ các quy tắc đã định.
Chúng ta cũng dễ dàng nhận thấy điều này trong trường học của mình. Thói quen dừng việc đang làm và ngồi vào chỗ khi chuông reo, bầu không khí đề cao những bạn nhanh chóng nói ra đáp án đúng, hay những kỳ vọng khác nhau tùy thứ hạng học tập đều đang dạy học sinh một điều gì đó.
Cũng trong năm đó, trong cuốn “Những điều học được ở trường (On What Is Learned in School)”, nhà xã hội học Robert Dreeben giải thích rằng thông qua trường học, học sinh tiếp thu các chuẩn mực xã hội về tính độc lập, thành tựu, tính phổ quát và tính đặc thù.
Các góc nhìn khác nhau về chương trình giáo dục ẩn
Khó có thể kết luận đơn giản rằng chương trình giáo dục ẩn là tốt hay xấu. Các học giả có những cách nhìn khác nhau về nó.
Có góc nhìn như của Dreeben, xem đây là quá trình tự nhiên mà qua đó nhà trường giúp học sinh thích nghi với xã hội. Bởi thói quen đúng giờ và tuân thủ quy tắc cũng là những năng lực cần thiết trong đời sống xã hội.
Ngược lại, trong cuốn “Giáo dục nhà trường ở nước Mỹ tư bản chủ nghĩa (Schooling in Capitalist America)” xuất bản năm 1976, các nhà kinh tế học Samuel Bowles và Herbert Gintis đưa ra nguyên lý tương ứng (Correspondence Principle), cho rằng hệ thống thứ bậc và kỷ luật trong trường học giống với hệ thống thứ bậc tại nơi làm việc. Đây là lời phê phán rằng nhà trường rèn học sinh trở nên phục tùng trật tự xã hội hiện có.
Cũng có ý kiến chỉ ra rằng ngay trong cùng một lớp học, mỗi học sinh có thể học được những điều khác nhau. Học sinh thường xuyên được khen ngợi học được sự tự tin, còn học sinh luôn bị đẩy ra phía sau lại dễ hình thành suy nghĩ rằng bản thân không có năng lực.
[Những điểm chính về góc nhìn]
- Góc nhìn chức năng luận: Quá trình tiếp thu những chuẩn mực và thói quen cần thiết cho xã hội
- Góc nhìn phê phán: Quá trình khiến người học mặc nhiên chấp nhận một trật tự bất bình đẳng
- Nhận định chung: Trường học không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức môn học
- Câu hỏi còn lại: Học sinh đang học được điều gì?
4 cách xử lý chương trình giáo dục ẩn
Chương trình giáo dục ẩn là điều cần được nhận biết và điều chỉnh, chứ không thể xóa bỏ.
(1) Nhìn lớp học bằng một góc nhìn mới
Xem xét những điều vốn được coi là hiển nhiên, như cách sắp xếp chỗ ngồi, thứ tự phát biểu hay cách khen ngợi, đang truyền đi thông điệp gì cho học sinh.
(2) Thống nhất lời nói với hành động
Nếu dạy về sự tôn trọng nhưng lại ngắt lời học sinh, các em sẽ học từ hành động của giáo viên nhiều hơn từ sách giáo khoa. Cần bảo đảm nội dung giảng dạy nhất quán với thực tế ở trường.
(3) Cùng xây dựng văn hóa nhà trường
Lắng nghe tiếng nói của học sinh khi đặt ra quy tắc và tạo bầu không khí cho các em cơ hội thử lại thay vì trách mắng khi mắc lỗi.
(4) Xem xét cả những nội dung bị bỏ sót
Những điều không được giảng dạy cũng gửi đến học sinh một thông điệp. Cần rà soát nội dung giáo dục từ góc nhìn của chương trình giáo dục bỏ trống.
Sau cùng, chương trình giáo dục ẩn nhắc chúng ta rằng mọi khoảnh khắc ở trường đều là một bài học. Học sinh ghi nhớ những trải nghiệm trong lớp lâu hơn những dòng chữ trên bảng.
Trước hết, nhận ra những thông điệp vô hình đang hiện diện trong lớp học chính là bước đầu tiên của nền giáo dục giúp học sinh phát triển toàn diện.
