Chiếc đinh gỉ đỏ, quả táo ngả màu nâu, que diêm đang cháy và viên pin giúp điện thoại hoạt động. Bốn thứ trông chẳng liên quan gì đến nhau này đều là kết quả của cùng một phản ứng hóa học.
Phản ứng oxi hóa – khử (Redox Reaction) nói đơn giản là ‘phản ứng trong đó một chất mất electron, đồng thời một chất khác nhận lấy chính những electron đó’. Ban đầu thuật ngữ này chỉ dùng cho phản ứng kết hợp với oxi, nhưng ngày nay được định nghĩa rộng hơn dựa trên sự di chuyển của electron.
Bài viết này lần lượt giới thiệu ba tiêu chí phân biệt sự oxi hóa và sự khử, lý do hai quá trình luôn đi thành cặp, các ví dụ trong đời sống và những hiểu lầm thường gặp.
Một cặp phản ứng trao đổi electron
1. Ba tiêu chí phân biệt sự oxi hóa và sự khử

Định nghĩa về oxi hóa và khử đã dần được mở rộng theo sự phát triển của hóa học. Cùng một phản ứng, nhìn theo cách nào thì cách giải thích sẽ khác đi, nhưng ba tiêu chí không hề mâu thuẫn với nhau.
(1) Nhận oxi là oxi hóa, mất oxi là khử
Cuối thế kỷ 18, nhà hóa học người Pháp Antoine Lavoisier đã chỉ ra rằng khi cháy, các chất kết hợp với oxi trong không khí. Vì vậy, lúc đầu người ta gọi sự kết hợp với oxi là sự oxi hóa. Ngược lại, khi nung đồng(II) oxit màu đen (CuO) trong khí hiđro, nó mất oxi và trở lại thành đồng màu đỏ; việc mất oxi như vậy được gọi là sự khử. Từ “reduction” (sự khử) trong tiếng Anh cũng bắt nguồn từ ý nghĩa “đưa trở lại” kim loại từ quặng.
(2) Mất hiđro là oxi hóa, nhận hiđro là khử
Có nhiều phản ứng mà oxi không trực tiếp tham gia, nên đôi khi người ta lấy hiđro làm tiêu chí. Khi hiđro sunfua (H₂S) phản ứng với oxi tạo thành lưu huỳnh (S) và nước, hiđro sunfua mất hiđro nên bị oxi hóa, còn oxi nhận hiđro nên bị khử.
(3) Nhường electron là oxi hóa, nhận electron là khử
Tiêu chí rộng nhất là electron. Khi natri (Na) gặp clo (Cl₂) tạo thành natri clorua, natri nhường một electron để trở thành Na⁺, còn clo nhận electron đó để trở thành Cl⁻. Không có oxi cũng không có hiđro, nhưng natri bị oxi hóa và clo bị khử. Học sinh ở các nước nói tiếng Anh ghi nhớ điều này bằng cụm từ ‘OIL RIG’ (Oxidation Is Loss, Reduction Is Gain).
2. Sự oxi hóa và sự khử luôn xảy ra đồng thời

Electron mà một chất nhường đi không biến mất, mà nhất định sẽ được một chất khác nhận lấy. Vì thế không có phản ứng chỉ có oxi hóa hay chỉ có khử, và người ta gộp hai quá trình lại gọi là phản ứng oxi hóa – khử.
Thí nghiệm nhúng lá kẽm vào dung dịch đồng(II) sunfat màu xanh minh họa rõ điều này. Kẽm (Zn) nhường 2 electron, trở thành ion kẽm (Zn²⁺) và tan vào dung dịch, còn ion đồng (Cu²⁺) trong dung dịch nhận các electron đó, trở thành đồng màu đỏ và bám vào lá kẽm. Ion đồng giảm đi bao nhiêu thì màu xanh của dung dịch cũng nhạt dần bấy nhiêu.

- Sự oxi hóa (Oxidation): quá trình một chất mất electron; các phản ứng nhận oxi hoặc mất hiđro cũng thuộc loại này.
- Sự khử (Reduction): quá trình một chất nhận electron; các phản ứng mất oxi hoặc nhận hiđro cũng thuộc loại này.
- Chất oxi hóa (Oxidizing Agent): chất làm chất khác bị oxi hóa còn bản thân bị khử; oxi, clo và chất tẩy trắng là những ví dụ điển hình.
- Chất khử (Reducing Agent): chất làm chất khác bị khử còn bản thân bị oxi hóa; trong thí nghiệm lá kẽm, kẽm là chất khử.
- Số oxi hóa (Oxidation Number): con số cho biết nguyên tử ở trạng thái mất hay nhận bao nhiêu electron; sau phản ứng, số oxi hóa tăng là bị oxi hóa, giảm là bị khử.
Xét số oxi hóa giúp ta biết chất nào nhường và chất nào nhận electron, kể cả trong các phản ứng phức tạp. Số oxi hóa của đơn chất bằng 0, oxi trong hợp chất thường là -2, hiđro thường là +1. Trong thí nghiệm lá kẽm, số oxi hóa của kẽm tăng từ 0 lên +2, còn ion đồng giảm từ +2 xuống 0, nên có thể xác nhận bằng con số chất nào bị oxi hóa, chất nào bị khử.
3. Phản ứng oxi hóa – khử trong đời sống

Phản ứng oxi hóa – khử diễn ra trong đời sống còn thường xuyên hơn trong phòng thí nghiệm. Mỗi khi ta thở, nhóm lửa, luyện thép hay gọi điện thoại, electron lại di chuyển.
(1) Sắt bị gỉ
Khi gặp nước và oxi, sắt mất electron và bị oxi hóa thành gỉ màu đỏ, tức sắt oxit ngậm nước (Fe₂O₃·nH₂O). Ở những nơi nhiều muối như vùng ven biển, sắt gỉ nhanh hơn vì nước muối dẫn điện tốt, giúp electron di chuyển dễ dàng. Hiện tượng kim loại phản ứng với các chất xung quanh và hư hại dần như vậy gọi là sự ăn mòn.
(2) Luyện gang thép: lấy sắt từ quặng
Trong lò cao, ngược lại, sự khử mới là nhân vật chính. Sắt oxit (Fe₂O₃) trong quặng sắt gặp cacbon monooxit (CO) sinh ra từ than cốc thì bị lấy mất oxi và trở thành sắt, còn cacbon monooxit nhận oxi trở thành cacbon đioxit. Viết thành phương trình là Fe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂.
(3) Sự cháy, hô hấp và quang hợp
Khi gỗ hay khí đốt cháy, nhiên liệu kết hợp với oxi và bị oxi hóa, tỏa ra ánh sáng và nhiệt. Hô hấp tế bào trong cơ thể ta cũng là một sự cháy chậm, oxi hóa glucozơ để lấy năng lượng. Quang hợp ở thực vật thì ngược lại, khử cacbon đioxit để tạo glucozơ và oxi hóa nước để giải phóng oxi.
(4) Pin khô và pin sạc
Pin khô và pin điện thoại là những thiết bị tách sự oxi hóa và sự khử ra hai điện cực. Electron do chất bị oxi hóa ở một điện cực nhường ra sẽ đi theo dây dẫn sang điện cực kia và khử chất ở đó; dòng electron này chính là dòng điện. Trong pin kiềm, kẽm bị oxi hóa còn mangan đioxit bị khử.
4. Ba hiểu lầm thường gặp

Vì là cái tên quen thuộc nên phản ứng oxi hóa – khử cũng bị hiểu sai ở không ít chỗ. Đây cũng là những điểm học sinh hay làm sai trong các bài kiểm tra.
(1) Phải có oxi mới là oxi hóa
Oxi chỉ là “gương mặt tiêu biểu” của sự oxi hóa chứ không phải điều kiện bắt buộc. Như phản ứng giữa natri và clo, giữa kẽm và ion đồng đã thấy ở trên, dù hoàn toàn không có oxi, cứ mất electron là bị oxi hóa.
(2) Chất oxi hóa là chất bị oxi hóa
Đây là chỗ dễ nhầm nhất vì cái tên. Chất oxi hóa là chất làm chất khác bị oxi hóa, nên bản thân nó nhận electron và bị khử. Ngược lại, chất khử bị oxi hóa trong khi làm chất khác bị khử.
(3) Sự oxi hóa lúc nào cũng có hại
Vì gỉ sắt và thực phẩm hư hỏng, sự oxi hóa thường bị coi là xấu, nhưng cơ thể ta có được năng lượng cũng là nhờ sự oxi hóa. ‘Chống oxi hóa’ không có nghĩa là loại bỏ sự oxi hóa, mà là làm chậm sự oxi hóa không mong muốn. Rưới nước cốt chanh lên táo đã cắt giúp táo lâu thâm hơn cũng là vì vitamin C (axit ascorbic) trong chanh đóng vai trò chất khử, làm chậm quá trình đổi màu.
Chiếc đinh gỉ và viên pin rốt cuộc đang kể cùng một câu chuyện. Có bên nhường electron thì nhất định có bên nhận, và phản ứng oxi hóa – khử được tóm gọn trong chính câu ấy.
Bài viết nên đọc cùng