Nếu đặt mâm cơm thời ông bà còn trẻ cạnh mâm cơm của chúng ta hôm nay, điều gì sẽ khác nhiều nhất? Những bữa ăn từng xoay quanh cơm ngũ cốc, rau trộn và canh tương đậu nay thường có thêm thịt, đồ chiên, đồ uống ngọt và đồ ăn vặt đóng gói. Dòng thay đổi trong đó thức ăn con người ăn và cách họ vận động cơ thể cùng biến đổi khi một xã hội giàu lên và dân cư dồn về đô thị được dinh dưỡng học gọi là chuyển đổi dinh dưỡng (Nutrition Transition).
Nói đơn giản, chuyển đổi dinh dưỡng là ‘quá trình mà chế độ ăn và các vấn đề dinh dưỡng của cả xã hội chuyển từ nạn đói sang béo phì và bệnh mạn tính khi thu nhập tăng và lối sống thay đổi’. Khái niệm này được biết đến rộng rãi sau khi nhà dinh dưỡng học Barry Popkin của Đại học Bắc Carolina tại Chapel Hill (Mỹ) sắp xếp đời sống ăn uống của loài người thành năm mô hình trong bài báo đăng năm 1993 trên tạp chí Population and Development Review.
Bài viết này sẽ lần lượt xem xét chuyển đổi dinh dưỡng ra đời dựa trên những lý thuyết nào, năm mô hình ăn uống mà Popkin đưa ra là gì, điều gì thúc đẩy sự thay đổi trên mâm cơm, và gánh nặng kép khi thiếu dinh dưỡng và béo phì cùng xuất hiện cũng như cách ứng phó.
Tấm bản đồ đọc lịch sử bữa ăn: nhìn nhanh về chuyển đổi dinh dưỡng
1. Khái niệm sinh ra từ những thay đổi về dân số và bệnh tật

Chuyển đổi dinh dưỡng không tự nhiên mà có, mà được xây dựng trên hai lý thuyết ‘chuyển đổi’ vốn giải thích những thay đổi về dân số và bệnh tật. Popkin cho rằng việc con người ăn gì luôn gắn chặt và cùng chuyển động với hai dòng chảy này.
(1) Mối liên hệ với chuyển đổi nhân khẩu học
Chuyển đổi nhân khẩu học (Demographic Transition) là quá trình một xã hội có tỷ lệ sinh và tỷ lệ tử đều cao chuyển thành xã hội có cả hai tỷ lệ đều thấp. Khi người ta sinh ít con hơn và sống lâu hơn, cơ cấu dân số già đi, và ảnh hưởng của chế độ ăn đến sức khỏe cũng tích tụ trong thời gian dài hơn.
(2) Mối liên hệ với chuyển đổi dịch tễ học
Chuyển đổi dịch tễ học (Epidemiological Transition) là khái niệm do Abdel Omran đề xuất năm 1971, chỉ sự chuyển dịch từ xã hội mà bệnh truyền nhiễm và suy dinh dưỡng là nguyên nhân tử vong chính sang xã hội mà các bệnh mạn tính như bệnh tim và tiểu đường chiếm ưu thế. Có thể xem chuyển đổi dinh dưỡng là khung lý thuyết giải thích nguyên nhân ‘phía mâm cơm’ của sự thay đổi này.
(3) Góc nhìn xem xét cả ăn uống lẫn vận động
Popkin không chỉ xem xét thức ăn mà còn xem con người vận động bao nhiêu. Khi việc đồng áng và lao động chân tay giảm, máy móc và công việc văn phòng tăng, thì dù ăn cùng một lượng, năng lượng dư thừa vẫn nhiều hơn. Vì vậy, chuyển đổi dinh dưỡng xem thay đổi chế độ ăn và thay đổi hoạt động thể chất như một khối thống nhất.
2. Năm mô hình ăn uống mà Popkin phác họa

Popkin chia đời sống ăn uống của loài người thành năm mô hình. Các mô hình này lần lượt xuất hiện trong lịch sử, nhưng ngay cả ngày nay, trong cùng một quốc gia vẫn có thể cùng tồn tại những mô hình khác nhau tùy theo vùng miền và thu nhập.

- Hái lượm thức ăn (Collecting Food): Thời kỳ kiếm thức ăn bằng săn bắt và hái lượm, chế độ ăn nhiều tinh bột và chất xơ, ít chất béo, vận động nhiều nên béo phì rất hiếm.
- Nạn đói (Famine): Thời kỳ sau khi nông nghiệp định hình, chế độ ăn trở nên đơn điệu và mỗi lần mất mùa lại xảy ra thiếu lương thực trầm trọng.
- Nạn đói lùi dần (Receding Famine): Giai đoạn nguồn cung lương thực ổn định, lương thực chính giàu tinh bột giảm và lượng trái cây, rau và đạm động vật ăn vào tăng lên.
- Bệnh mạn tính liên quan đến dinh dưỡng (Nutrition-related Noncommunicable Diseases): Giai đoạn chế độ ăn nhiều chất béo, đường và thực phẩm tinh chế kết hợp với lối sống ít vận động khiến béo phì và bệnh mạn tính gia tăng.
- Thay đổi hành vi (Behavioral Change): Giai đoạn chính phủ, hệ thống y tế và cá nhân thay đổi chế độ ăn và tập luyện để phòng ngừa hoặc làm chậm bệnh mạn tính; đây là mô hình xuất hiện gần đây nhất.
Điều Popkin đặc biệt chú ý là giai đoạn chuyển từ mô hình thứ ba sang mô hình thứ tư. Nhiều nước thu nhập thấp và trung bình đang đi qua giai đoạn này, và vấn đề được nêu ra là họ đang trải qua với tốc độ nhanh hơn nhiều những thay đổi mà các nước thu nhập cao trước đây đã trải qua trong một thời gian dài.
3. Điều gì thúc đẩy sự thay đổi trên mâm cơm?

Sức mạnh thúc đẩy chuyển đổi dinh dưỡng không chỉ có một. Thu nhập và đô thị hóa, ngành thực phẩm và công nghệ đan xen vào nhau, cùng lúc thay đổi giỏ hàng và lượng vận động hằng ngày của con người.
(1) Thu nhập tăng và giỏ hàng
Khi thu nhập tăng, con người thường chi nhiều tiền hơn cho những thực phẩm giàu năng lượng, đậm vị như thịt, sữa, dầu ăn và đường thay cho ngũ cốc và các loại đậu. Khi dầu ăn và chất tạo ngọt được sản xuất hàng loạt với giá rẻ, những thay đổi này xuất hiện nhanh chóng ngay cả ở những nước có thu nhập chưa tăng nhiều.
(2) Đô thị hóa và siêu thị
Khi người dân chuyển từ nông thôn ra thành phố, thức ăn mua về thay cho thức ăn tự trồng. Khi siêu thị lớn, chuỗi nhà hàng và quảng cáo lan rộng, thực phẩm chế biến, đồ uống có đường và đồ ăn nhanh trở nên dễ mua, và cũng có ý kiến chỉ ra rằng những quảng cáo đó thường nhắm vào trẻ em và thanh thiếu niên.
(3) Công nghệ và lượng vận động giảm dần
Những công nghệ giúp giảm sức lao động như máy giặt, ô tô và tự động hóa văn phòng làm cuộc sống tiện lợi hơn nhưng lại làm giảm năng lượng tiêu hao mỗi ngày. Thời gian rảnh cũng ngày càng dành nhiều hơn trước màn hình tivi và máy tính, nên dù ăn cùng một lượng, năng lượng tích tụ trong cơ thể vẫn nhiều hơn.
4. Gánh nặng kép và thời đại thay đổi hành vi

Ở những nước mà chuyển đổi dinh dưỡng diễn ra nhanh, béo phì và bệnh mạn tính đã gia tăng ngay cả khi vấn đề nạn đói chưa được giải quyết hết. Vì vậy, nhiều nỗ lực đang được tiến hành để chuyển sang mô hình thứ năm là thay đổi hành vi.
(1) Gánh nặng kép của suy dinh dưỡng
Gánh nặng kép của suy dinh dưỡng (Double Burden of Malnutrition) là hiện tượng thiếu dinh dưỡng và thừa cân, béo phì cùng xuất hiện trong một xã hội, một gia đình, thậm chí trong một người. Ví dụ điển hình là một gia đình có trẻ chậm phát triển sống cùng người lớn bị béo phì, và vấn đề này được biết đến rộng rãi qua các nghiên cứu của Popkin, Colleen Doak và cộng sự.
(2) Những chính sách như thuế đồ uống có đường
Từ ngày 1 tháng 1 năm 2014, Mexico đánh thuế 1 peso cho mỗi lít đồ uống có đường. Theo phân tích do nhóm nghiên cứu có Popkin tham gia công bố năm 2016 trên tạp chí The BMJ, lượng mua đồ uống chịu thuế giảm trung bình 6% trong cả năm 2014 và giảm tới 12% vào tháng 12. Ngoài ra còn có các chính sách như ghi nhãn thực phẩm, tiêu chuẩn bữa ăn học đường và hạn chế quảng cáo nhắm vào trẻ em.
(3) Trường hợp Hàn Quốc giữ gìn chế độ ăn truyền thống
Hàn Quốc được nghiên cứu như một trường hợp mà chế độ ăn nhiều rau, ít chất béo được duy trì tương đối lâu dù trải qua tăng trưởng kinh tế nhanh chóng. Bài báo năm 2002 của Popkin và các nhà nghiên cứu Hàn Quốc chỉ ra bối cảnh là nỗ lực của chính phủ và các chuyên gia dinh dưỡng trong việc quảng bá ưu điểm của chế độ ăn truyền thống và phục hồi nó theo cách hợp với khẩu vị ngày nay.
Rốt cuộc, chuyển đổi dinh dưỡng cho thấy việc ăn gì không chỉ là chuyện khẩu vị cá nhân mà là kết quả cùng tạo nên bởi thu nhập, đô thị, ngành công nghiệp và chính sách. Ý nghĩ đơn giản rằng mâm cơm hôm nay của tôi cũng là một cảnh trong sự thay đổi xã hội to lớn, đó chính là bước đầu tiên để hiểu về chuyển đổi dinh dưỡng.