Bạn đã bao giờ đứng trước thực đơn bữa trưa, phân vân mãi giữa canh kim chi và canh tương đậu, để rồi cuối cùng chẳng quyết định được gì chưa? Hai lựa chọn càng hấp dẫn ngang nhau thì việc chọn lại càng khó. Triết học có một thí nghiệm tư duy lâu đời đẩy sự do dự này đến tận cùng. Đó chính là ‘Con lừa của Buridan (Buridan's Ass)’.
Nói đơn giản, con lừa của Buridan là ‘tình huống không tìm được lý do để chọn bên nào giữa hai lựa chọn tốt như nhau, nên rốt cuộc không chọn được gì’. Đây là nghịch lý về một con lừa đói và khát y như nhau, đứng chính giữa một đống cỏ khô và một xô nước, hoặc chính giữa hai đống cỏ khô giống hệt nhau, nên không thể tiến về bên nào và chết đói; nó được đặt theo tên nhà triết học Pháp thế kỷ 14 Jean Buridan.
Bài viết này sẽ lần lượt tìm hiểu nghịch lý ra đời như thế nào, vì sao sự cân bằng hoàn hảo lại dẫn đến đứng yên, nguyên lý Buridan xuất hiện trở lại trong mạch máy tính, và cuối cùng là cách tránh con lừa này trong đời sống hằng ngày.
Tốt như nhau thì không thể chọn sao?
1. Nghịch lý con lừa ra đời như thế nào

Cũng giống như con tàu của Theseus, nghịch lý này đã qua tay nhiều nhà tư tưởng suốt nhiều thế kỷ. Thú vị là câu chuyện còn lâu đời hơn Buridan rất nhiều, và trong các tác phẩm Buridan để lại thực ra không hề có con lừa này.
(1) Người đói của Aristotle
Khoảng năm 350 TCN, Aristotle đưa ra một phép so sánh trong tác phẩm ‘Về bầu trời’ (On the Heavens): một người đói và khát như nhau, bị đặt giữa thức ăn và nước uống, sẽ chỉ có thể đứng yên tại chỗ mà chết đói. Phép so sánh này nhằm chế giễu quan điểm của Anaximander rằng Trái Đất đứng yên ở trung tâm vũ trụ vì nó có hình tròn.
(2) Hai quả chà là của al-Ghazali
Học giả Hồi giáo thời trung cổ al-Ghazali cho rằng người đứng trước hai quả chà là tốt như nhau rốt cuộc vẫn sẽ cầm lấy một quả. Ông lập luận rằng khả năng chọn ra một thứ giữa những thứ giống nhau, tức là ý chí tự do, sẽ phá vỡ thế bế tắc này.
(3) Con lừa chế giễu Buridan
Buridan cho rằng nếu không có gì cản trở, con người luôn chọn điều thiện lớn hơn, và khi hai con đường trông như nhau thì ý chí chỉ có thể hoãn phán đoán cho đến khi hoàn cảnh thay đổi. Về sau, những người phê phán quan điểm này đã giễu cợt ‘vậy thì con lừa sẽ chết đói mất’, và con lừa mang tên ông từ đó.
2. Vì sao cân bằng hoàn hảo dẫn đến đứng yên

Cốt lõi của nghịch lý này là tiền đề ‘không có lý do thì không lựa chọn’. Nếu hai lựa chọn giống hệt nhau về mọi mặt, lý do để chọn một bên sẽ biến mất, và một sinh vật chỉ hành động theo lý do sẽ buộc phải đứng yên tại chỗ.

- Thuyết tất định đạo đức (Moral Determinism): lập trường của Buridan cho rằng nếu không có sự thiếu hiểu biết hay trở ngại, con người luôn chọn bên mà mình đánh giá là tốt hơn.
- Nguyên lý lý do đầy đủ (Principle of Sufficient Reason): nguyên lý cho rằng mọi việc đều có lý do của nó; dựa vào đó, Gottfried Wilhelm Leibniz cho rằng sự cân bằng hoàn hảo không thể thực sự xảy ra.
- Tri giác vi tế (Petites Perceptions): theo Leibniz, đó là những tri giác và sở thích nhỏ đến mức không nhận ra, khiến tâm trí nghiêng về một bên ngay cả giữa những lựa chọn trông giống hệt nhau.
- Xung đột tiếp cận - tiếp cận (Approach-Approach Conflict): trong lý thuyết trường của nhà tâm lý học Kurt Lewin, đây là trạng thái do dự ban đầu giữa hai mục tiêu hấp dẫn như nhau.
Trong tác phẩm ‘Đạo đức học’ (Ethics), Baruch Spinoza thừa nhận rằng người ở trong thế cân bằng như vậy thật sự sẽ chết đói, nhưng khi được hỏi liệu có nên xem người đó là con lừa chứ không phải con người hay không, ông trả lời rằng mình không biết. Rốt cuộc, điều nghịch lý này đặt ra không phải là số phận của con lừa, mà là câu hỏi liệu lựa chọn của chúng ta có chỉ vận hành bằng lý do hay không.
3. Con lừa trong máy tính: nguyên lý Buridan

Nghịch lý tưởng như một trò đùa triết học này đã xuất hiện trở lại trong khoa học máy tính thế kỷ 20, nhờ bài viết ‘Nguyên lý Buridan’ (Buridan's Principle) năm 1984 của Leslie Lamport, người nổi tiếng với các nghiên cứu về hệ thống phân tán.
(1) Đầu vào liên tục, quyết định chọn một trong hai
Lamport tóm tắt rằng ‘một quyết định rời rạc dựa trên đầu vào có miền giá trị liên tục không thể được đưa ra trong một khoảng thời gian giới hạn’. Nếu vị trí xuất phát của con lừa thay đổi liên tục từng chút một, thì ở đâu đó trong số các vị trí ấy chắc chắn có một vị trí mà từ đó nó mãi không tới được đống cỏ nào. Bài viết được đăng năm 2012 trên tạp chí khoa học ‘Foundations of Physics’ (Nền tảng vật lý).
(2) Người lái xe trước đường ngang đường sắt
Một trong những ví dụ Lamport đưa ra là người lái xe trước đường ngang khi tàu hỏa đang đến gần. Dù quy tắc quyết định băng qua hay dừng lại được thiết kế an toàn đến đâu, tùy vào thời điểm tàu đến, về lý thuyết vẫn còn những trường hợp quyết định bị chậm trễ và dẫn đến tai nạn.
(3) Mạch điện mắc kẹt giữa 0 và 1
Máy tính phải đọc điện áp liên tục thành 0 hoặc 1. Nếu tín hiệu đến vào một thời điểm mập mờ, đầu ra của mạch có thể lưu lại một lúc ở trạng thái giả bền (Metastability), không phải 0 cũng không phải 1. Vì xác suất trạng thái này kéo dài giảm mạnh theo thời gian, các kỹ sư cho quyết định thêm thời gian dự phòng để hạ rủi ro xuống mức có thể bỏ qua.
4. Tránh con lừa của Buridan trong đời sống hằng ngày

Con lừa thật không bao giờ chết đói giữa hai đống cỏ khô. Nhưng việc lãng phí thời gian trước những lựa chọn na ná nhau thì lại khá phổ biến với chúng ta.
(1) Càng nhiều lựa chọn càng khó chọn
Trong thí nghiệm nếm thử mứt năm 2000 của Sheena Iyengar và Mark Lepper, tỷ lệ người thực sự mua mứt khi chỉ bày 6 loại cao hơn nhiều so với khi bày 24 loại (khoảng 30% so với 3%). Các nghiên cứu sau đó cũng cho thấy hiệu ứng này thay đổi nhiều tùy hoàn cảnh, nhưng ý tưởng rằng càng nhiều lựa chọn giống nhau thì quyết định càng có thể trở thành gánh nặng đã được biết đến rộng rãi.
(2) Sự khôn ngoan khi phó mặc cho ngẫu nhiên
Giải pháp đơn giản nhất mà các nhà triết học đưa ra là nếu các lựa chọn tốt như nhau thì cứ chọn bừa một cái. Phó mặc cho ngẫu nhiên như tung đồng xu thì ít nhất cũng không chết đói. Tuy nhiên, chính phán đoán ‘hai lựa chọn đã đủ giống nhau’ cũng là một quyết định khác, và đó được xem là giới hạn của giải pháp này.
(3) Người ăn cả hai
Con lừa này cũng từng được dùng trong châm biếm chính trị. Abraham Lincoln nói về ứng cử viên tổng thống năm 1848 Lewis Cass rằng ông ta chẳng những không chết đói giữa hai đống cỏ khô mà còn ăn sạch cả hai. Đó là lời châm biếm rằng ở phía bên kia của sự do dự còn có một cái bẫy khác là lòng tham.
Nếu hai lựa chọn thật sự giống hệt nhau thì chọn bên nào cũng không thiệt. Bài học mà con lừa của Buridan mang lại là quyết định vào lúc thích hợp tốt hơn chờ đợi mãi một lý do hoàn hảo. Ý nghĩ đơn giản rằng ‘nếu tốt như nhau thì chọn gì cũng hơn là không chọn’ chính là bước đầu tiên để hiểu con lừa của Buridan.