Chỉ cần nói một câu với chiếc điện thoại là đèn bật sáng, lại có thể vừa nhìn mặt vừa trò chuyện với người ở bên kia địa cầu – cảnh tượng ấy trong mắt người sống cách đây 100 năm sẽ trông như thế nào? Có lẽ chẳng khác mấy so với câu thần chú của phù thủy. Nhà văn khoa học viễn tưởng người Anh Arthur C. Clarke đã tóm gọn ý tưởng này trong ba câu ngắn, và mọi người gọi chúng là “ba định luật Clarke (Clarke’s Three Laws)”.
Nói một cách đơn giản, ba định luật Clarke là “ba câu châm ngôn nhắc chúng ta đừng vội kết luận về những gì khoa học và công nghệ có thể làm được”. Định luật thứ nhất và thứ hai xuất phát từ tuyển tập tiểu luận dự báo tương lai mà Clarke xuất bản năm 1962, “Profiles of the Future” (Những phác họa về tương lai), còn định luật thứ ba được bổ sung trong bản sửa đổi năm 1973.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu bối cảnh ra đời của ba định luật Clarke, ý nghĩa của từng định luật, những khoảnh khắc lịch sử khi các định luật ứng nghiệm, và cách đọc các định luật này ngày nay.
Ba câu nói về ranh giới giữa khả thi và bất khả thi
Bối cảnh ra đời của ba định luật Clarke
Arthur C. Clarke (1917–2008) là nhà văn sinh ra ở Anh và về sau qua đời tại Sri Lanka. Ông nổi tiếng nhất với việc cùng đạo diễn Stanley Kubrick tạo nên “2001: A Space Odyssey” (2001: Chuyến du hành không gian, 1968). Bên cạnh tiểu thuyết, ông còn viết đều đặn các bài phổ biến khoa học và dự báo tương lai.
(1) Bài tiểu luận về lý do lời tiên tri thất bại
Trong bài “Hazards of Prophecy: The Failure of Imagination” (Hiểm họa của lời tiên tri: Sự thất bại của trí tưởng tượng) in trong “Profiles of the Future” năm 1962, Clarke xem xét những trường hợp các nhà khoa học lỗi lạc khẳng định một công nghệ mới là “bất khả thi” rồi hóa ra sai. Định luật thứ nhất ra đời từ bài viết này.
(2) “Định luật thứ hai” do độc giả đặt tên
Trong cùng bài viết có câu: “Cách duy nhất để khám phá giới hạn của điều khả thi là mạo hiểm bước qua giới hạn đó một chút, vào vùng bất khả thi.” Độc giả bắt đầu gọi câu này là định luật thứ hai, và Clarke cũng chấp nhận tên gọi đó.
(3) Dừng ở ba, giống Newton
Trong bản sửa đổi năm 1973, Clarke thêm định luật thứ ba: “Bất kỳ công nghệ nào đủ tiên tiến đều không thể phân biệt được với phép thuật.” Ông còn đùa rằng ba định luật đã đủ cho Isaac Newton, nên ông cũng xin dừng ở ba.
Ý nghĩa của ba định luật trong một cái nhìn
Ba định luật tuy ngắn nhưng mỗi định luật hướng về một phía khác nhau. Định luật thứ nhất nói về những phán đoán có thẩm quyền, thứ hai nói về thái độ dám thử nghiệm, còn thứ ba nói về cách chúng ta nhìn nhận công nghệ.
- Định luật 1 (Clarke’s First Law): Khi một nhà khoa học lỗi lạc nhưng đã lớn tuổi nói rằng điều gì đó là khả thi, gần như chắc chắn ông ấy đúng; khi ông ấy nói điều gì đó là bất khả thi, rất có thể ông ấy sai.
- Định luật 2 (Clarke’s Second Law): Cách duy nhất để khám phá giới hạn của điều khả thi là mạo hiểm bước qua giới hạn đó một chút, vào vùng bất khả thi.
- Định luật 3 (Clarke’s Third Law): Bất kỳ công nghệ nào đủ tiên tiến đều không thể phân biệt được với phép thuật; đây là định luật được trích dẫn rộng rãi nhất trong ba định luật.
- Hệ quả Gehm (Gehm’s Corollary): Một biến thể dí dỏm đảo ngược định luật thứ ba: “Công nghệ nào còn phân biệt được với phép thuật thì vẫn chưa đủ tiên tiến.”
Ở đây, “lớn tuổi” không phải là lời trách cứ tuổi tác. Cách nói này chỉ ra rằng càng tích lũy nhiều kiến thức, người ta càng dễ đánh giá thấp những khả năng nằm ngoài khuôn khổ đó; Clarke thậm chí còn đùa rằng trong vật lý, toán học và du hành vũ trụ, chỉ cần qua ba mươi tuổi là đã thuộc diện “lớn tuổi”.
Những khoảnh khắc lịch sử khi định luật ứng nghiệm
Các định luật của Clarke được nhắc đến lâu dài vì trong lịch sử thực tế, những cảnh tượng tương tự đã lặp đi lặp lại. Khi nhìn cùng lúc những khoảnh khắc chữ “bất khả thi” của giới chuyên gia bị đảo ngược và ý tưởng vượt qua giới hạn của chính Clarke, ý nghĩa của định luật sẽ rõ ràng hơn.
(1) Dự đoán rằng máy bay khó thành hiện thực
Nhà thiên văn học người Mỹ Simon Newcomb, trong nhiều bài viết đầu những năm 1900, bày tỏ quan điểm hoài nghi rằng máy bay nặng hơn không khí khó có thể đưa vào thực tế. Thế nhưng ngày 17 tháng 12 năm 1903, anh em nhà Wright (Wright brothers) đã bay khoảng 12 giây bằng máy bay có động cơ.
(2) Câu nói năng lượng nguyên tử là “chuyện viển vông”
Năm 1933, Ernest Rutherford, người tiên phong trong nghiên cứu hạt nhân nguyên tử, gọi ý tưởng khai thác năng lượng từ nguyên tử là “chuyện viển vông (moonshine)”. Đọc bài báo đưa tin về phát biểu này, nhà vật lý Leó Szilárd đã nảy ra ý tưởng về phản ứng dây chuyền hạt nhân ngay trong năm đó.
(3) Giới hạn mà chính Clarke đã vượt qua
Năm 1945, Clarke đăng trên tạp chí “Wireless World” bài viết cho rằng nếu đặt ba vệ tinh trên quỹ đạo cách xích đạo khoảng 36 nghìn km thì có thể kết nối thông tin cho toàn bộ Trái Đất. Năm 1964, vệ tinh địa tĩnh Syncom 3 truyền hình trực tiếp Thế vận hội Tokyo sang Mỹ, biến ý tưởng này thành hiện thực, và quỹ đạo địa tĩnh đến nay đôi khi vẫn được gọi là “quỹ đạo Clarke”.
Cách đọc ba định luật Clarke ngày nay
Ba định luật Clarke không phải là định luật khoa học được chứng minh bằng thí nghiệm, mà là những câu châm ngôn chỉ ra các cái bẫy dễ mắc phải khi nghĩ về tương lai. Vì vậy, có thể áp dụng chúng nguyên vẹn vào cuộc sống thường ngày hôm nay.
(1) Đặt câu hỏi lại với từ “bất khả thi”
Khi nghe một dự báo tiêu cực của chuyên gia, cần phân biệt căn cứ của nó là quy luật tự nhiên hay chỉ là trình độ công nghệ hiện tại. Điều thứ nhất khó thay đổi, nhưng điều thứ hai có thể thay đổi theo thời gian.
(2) Công nghệ càng giống phép thuật càng phải hỏi về nguyên lý
Đọc ngược lại, định luật thứ ba trở thành một lời cảnh báo. Công nghệ mà ta không hiểu nguyên lý trông như phép thuật, nên ta dễ bị lừa bởi quảng cáo phóng đại hay các mánh khóe. Trước một công nghệ mới, thói quen hỏi trước “nó hoạt động như thế nào?” sẽ rất hữu ích.
(3) Thử vượt giới hạn bằng những thí nghiệm nhỏ
Định luật thứ hai khuyên chúng ta đừng chỉ dùng suy nghĩ để đặt ra giới hạn mà hãy tự mình thử. Lặp lại những thí nghiệm nhỏ không mang nhiều rủi ro, ta có thể dần dần xác định đâu mới là giới hạn thật sự.
Ý nghĩ đơn giản rằng điều “bất khả thi” hôm nay có thể trở thành chuyện thường ngày của ngày mai, đó chính là bước đầu tiên để hiểu ba định luật Clarke.
