Mỗi tối, khi nhìn thấy người dẫn chương trình xuất hiện vào cùng một giờ, bạn có cảm giác như họ đang nói chuyện với mình; khi biết tin mới về YouTuber yêu thích, bạn lại vui như vừa nghe tin về một người bạn. Thế nhưng người ấy không biết mặt cũng chẳng biết tên bạn. Cảm giác như “có quen biết nhau” chỉ được duy trì qua màn hình này chính là “tương tác cận xã hội (Parasocial Interaction)”.
Nói một cách đơn giản, tương tác cận xã hội là “sự giao tiếp gần với một ảo tưởng, trong đó ta cảm thấy thân thiết với những nhân vật truyền thông như người làm truyền hình, diễn viên hay nhà sáng tạo nội dung như thể đang gặp mặt trực tiếp, nhưng mối quan hệ ấy chỉ đến từ một phía và đối phương không có nghĩa vụ đáp lại”. Năm 1956, Donald Horton và R. Richard Wohl đã đặt tên cho hiện tượng này khi công bố bài viết “Mass Communication and Para-Social Interaction” trên tạp chí Psychiatry.
Tài liệu này sẽ lần lượt tìm hiểu từ nguồn gốc của khái niệm và sự phân biệt giữa tương tác với mối quan hệ, đến các ví dụ trong đời sống, những lợi ích và rủi ro, cùng thái độ ứng xử sáng suốt.
Sự thân thiết qua màn hình, tương tác cận xã hội
Tương tác cận xã hội là gì?
Horton và Wohl quan sát thấy rằng khi người biểu diễn trên đài phát thanh hoặc truyền hình được dàn dựng như đang trực tiếp trò chuyện với khán giả, khán giả sẽ phản ứng tương tự như trong một mối quan hệ gặp mặt ngoài đời. Đặc trưng của mối quan hệ này là người biểu diễn kiểm soát sân khấu, còn người xem có thể chuyển kênh bất cứ lúc nào, nên gần như không có trách nhiệm hay nỗ lực từ cả hai phía.
Các nghiên cứu về sau thường phân biệt trải nghiệm tại “thời điểm” xem với sự gắn kết còn lưu lại theo thời gian. Cách phân biệt thường dùng như sau.
- Tương tác cận xã hội (Parasocial Interaction): Là quá trình tạm thời tạo ra cảm giác như mình và nhân vật “đang nhận biết sự hiện diện của nhau” ngay tại thời điểm xem.
- Mối quan hệ cận xã hội (Parasocial Relationship): Là sự gắn kết tình cảm và mối quan tâm tiếp tục tồn tại ngay cả sau khi đã xem xong.
Khoảng năm 2016, Jayson Dibble và các đồng nghiệp đã hệ thống hóa sự phân biệt này cùng với việc phê bình các công cụ đo lường, đồng thời chỉ ra rằng trong một số trường hợp, các thang đo thường dùng lại ghi nhận nhiều hơn sự gắn kết lâu dài, tức mối quan hệ. Nếu lý thuyết sử dụng và thỏa mãn (Uses and Gratifications) đặt câu hỏi “vì sao chọn phương tiện truyền thông đó”, thì khái niệm cận xã hội tập trung vào câu hỏi “ta cảm nhận sự gắn kết liên cá nhân giả lập như thế nào với nhân vật ấy”.
Quá trình hình thành và đứt đoạn của sự thân thiết
Các nghiên cứu lý giải sự gắn kết cận xã hội thường đề cập đến các bình diện nhận thức, cảm xúc và hành vi. Thay vì khẳng định đây là một “mô hình 3 giai đoạn” cố định của một học giả cụ thể, sẽ thận trọng hơn nếu hiểu đó là diễn tiến xuất hiện qua việc xem lặp lại.
(1) Nhận biết về mặt nhận thức
Ta dần quen với khuôn mặt, cách nói chuyện và sở thích của họ, rồi hình dung rằng “người ấy là người như thế này”.
(2) Gắn bó về mặt cảm xúc
Những cảm xúc như vui mừng, lo lắng và muốn cổ vũ nảy sinh, khiến ta tò mò về tình hình gần đây của họ.
(3) Lòng trung thành thể hiện qua hành vi
Tiếp đó có thể là những hành vi dành thời gian cho họ hoặc bênh vực họ, như đăng ký theo dõi, xem, bình luận và bảo vệ họ.
Khi chương trình kết thúc hoặc người dẫn rời chương trình, người xem có thể thấy trống trải tương tự như khi thực sự chia tay. Jonathan Cohen đã nghiên cứu phản ứng khi mối quan hệ với nhân vật truyền hình yêu thích bị gián đoạn dưới khái niệm “chia tay cận xã hội (Parasocial Breakup)”; sau đó, các nghiên cứu về việc bê bối làm suy yếu sự gắn kết sẵn có cũng tiếp tục xuất hiện. David Giles từng hệ thống hóa hiện tượng này trong một bài tổng quan tài liệu năm 2002.
Hiểu tương tác cận xã hội qua những ví dụ đơn giản
[Ví dụ 1] Người dẫn bản tin và người dẫn chương trình trò chuyện
Người dẫn bản tin hay người dẫn chương trình mà ta gặp qua màn hình vào cùng một giờ mỗi ngày dễ tạo cảm giác như “người đang nói chuyện với mình”. Cách dàn dựng gọi trực tiếp người xem và giao tiếp bằng mắt như vậy chính là tình huống kinh điển mà Horton và Wohl chú ý đến.
[Ví dụ 2] YouTuber, streamer và người có sức ảnh hưởng
Vlog và các buổi phát trực tiếp cho thấy không gian sinh hoạt thường ngày, với cách trò chuyện “như đang nói với bạn bè”. Việc trả lời bình luận hay gọi biệt danh của người hâm mộ tạo cảm giác có sự tương tác hai chiều, nhưng vì đây là giao tiếp một người với nhiều người, đồng thời hướng tới hàng nghìn, hàng chục nghìn người, nên bản chất vẫn nghiêng về một phía. Cần phân biệt rằng cách nói chuyện thân thiện không đồng nghĩa với một mối quan hệ cá nhân thực sự.
(1) Sự đồng hành và bản sắc cá nhân
Điều này có thể làm vơi bớt cô đơn, đồng thời trở thành tấm gương giúp ta nhận rõ sở thích và giá trị của mình.
(2) Học tập và thông tin
Ta cũng có thể tiếp thu kiến thức khi theo dõi lời giải thích của những nhà sáng tạo nội dung có chuyên môn.
(3) Đầu tư quá mức và dễ bị tác động bởi tiếp thị
Nếu tiếp nhận những lời giới thiệu hay nội dung được tài trợ như “lời khuyên của bạn bè”, hoặc nhầm sự gắn kết một chiều với quan hệ quen biết lẫn nhau, tổn thương và lãng phí có thể gia tăng.
Thái độ ứng xử sáng suốt và sự cân bằng
Bản thân tương tác cận xã hội không phải là hiện tượng bệnh lý, mà là một trải nghiệm tự nhiên do truyền thông tạo ra. Vấn đề nảy sinh khi ta đặt ảo tưởng ấy ngang hàng với mối quan hệ hai chiều ngoài đời, hoặc dành quá nhiều thời gian và cảm xúc cho duy nhất một nhân vật. Thái độ cân bằng giúp ta vừa giữ được niềm vui, vừa bảo vệ bản thân.
(1) Thừa nhận tính một chiều
Hãy nhớ rằng đối phương có thể không biết đến bạn với tư cách một cá nhân.
(2) Tách biệt cảm xúc với tiêu dùng
Đừng tự động gắn thiện cảm với việc mua hàng hay bênh vực.
(3) Đồng thời vun đắp các mối quan hệ ngoài đời
Đừng cố đáp ứng nhu cầu xã hội chỉ bằng sự đồng hành của những người trong màn hình.
(4) Xem cảm giác chia tay và thất vọng là những phản ứng bình thường
Đừng chỉ coi cảm giác trống trải sau khi chương trình kết thúc, nhân vật rời chương trình hoặc xảy ra tranh cãi là điều kỳ lạ.
Tương tác cận xã hội là sự giao tiếp một chiều, trong đó ta cảm thấy thân thiết với nhân vật truyền thông như thể đang gặp mặt trực tiếp, nhưng không có nghĩa vụ qua lại. Nó có thể mang lại sự đồng hành và cơ hội học hỏi, nhưng cũng có thể khiến ta đầu tư quá mức và dễ bị tác động bởi tiếp thị.
Tận hưởng những người bạn trong màn hình đồng thời xác định rõ ranh giới của mối quan hệ ấy chính là bước đầu tiên để sử dụng truyền thông một cách lành mạnh.
