Lý do chúng ta tiêm phòng trước mùa cúm rất đơn giản. Khi cơ thể tiếp xúc trước với mầm bệnh đã suy yếu và học cách chống lại nó, cơ thể sẽ không dễ gục ngã khi vi rút thật sự xâm nhập. Nhưng nếu nguyên lý này cũng áp dụng được cho suy nghĩ thì sao? Mũi tiêm phòng cho tâm trí giúp chúng ta chuẩn bị trước những lời nói dối có vẻ hợp lý và những cách thuyết phục tinh vi ấy chính là “lý thuyết tiêm chủng (Inoculation Theory)”.
Nói một cách đơn giản, lý thuyết tiêm chủng cho rằng “người đã tiếp xúc trước với những lập luận phản đối yếu và tự thử bác bỏ chúng sẽ ít bị lung lay suy nghĩ khi gặp những nỗ lực thuyết phục mạnh hơn về sau”. Nhà tâm lý học xã hội người Mỹ William J. McGuire đưa ra lý thuyết này vào năm 1961. Ngày nay, lý thuyết đặc biệt được chú ý trong ngành nghiên cứu báo chí và truyền thông như một phương pháp đối phó với tin giả và thông tin sai lệch.
Trong tài liệu này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu bối cảnh ra đời của lý thuyết tiêm chủng, bốn yếu tố tạo nên hiệu quả, các ví dụ về việc phòng ngừa tin giả từ trước bằng prebunking và cách vận dụng trong cuộc sống hằng ngày.
Nguyên lý rèn luyện tâm trí vững vàng trước sự thuyết phục
Lý thuyết tiêm chủng ra đời như thế nào?
Sau khi Chiến tranh Triều Tiên dừng lại bằng hiệp định đình chiến năm 1953, việc một số tù binh Mỹ chọn ở lại phía đối phương thay vì trở về quê hương đã gây chấn động lớn trong xã hội Mỹ. Nhiều người cho rằng họ đã bị tẩy não, còn McGuire bắt đầu quan tâm đến cách rèn luyện khả năng chống lại sự thuyết phục hơn là cách thuyết phục người khác.
(1) Niềm tin chưa từng bị nghi ngờ
McGuire sử dụng những điều thường thức chưa từng bị ai phản đối, chẳng hạn “đánh răng hằng ngày là tốt”, làm chất liệu thí nghiệm. Ông chú ý đến việc những niềm tin này chưa bao giờ bị công kích nên lại có thể dễ dàng sụp đổ ngay lần đầu nghe một lập luận phản đối có vẻ hợp lý. Điều này giống như một cơ thể chưa từng tiếp xúc với vi khuẩn có thể yếu ớt ngay cả trước một đợt nhiễm trùng nhẹ.
(2) Bác bỏ mạnh hơn củng cố
Kết quả thí nghiệm cho thấy những người được nghe cả lập luận phản đối yếu lẫn lời giải thích bác bỏ lập luận đó đã chống đỡ tốt hơn trước những đợt công kích mạnh về sau so với những người chỉ được nghe rất nhiều căn cứ củng cố niềm tin ban đầu. Việc trải nghiệm trước những lập luận đối lập đã tạo nên một lớp phòng vệ vững chắc hơn việc lặp đi lặp lại những điều đúng đắn.
Bốn yếu tố tạo nên khả năng miễn dịch cho tâm trí
Khi nhiều học giả tiếp tục nghiên cứu, người ta nhận thấy cần hội đủ một số điều kiện để hiệu ứng tiêm chủng phát huy đúng mức.
- Mối đe dọa (Threat): Cảm giác nguy cơ rằng suy nghĩ của mình cũng có thể thay đổi mới khơi dậy ý muốn bảo vệ nó. Có nghiên cứu cho thấy chỉ cần cảnh báo trước rằng sắp có lập luận phản đối cũng làm tăng khả năng chống lại sự thuyết phục.
- Luyện tập bác bỏ trước (Refutational Preemption): Đây là giai đoạn trực tiếp nghe những lập luận phản đối yếu và luyện tập lý lẽ để bác bỏ chúng, tương ứng với mầm bệnh đã suy yếu trong vắc xin.
- Khoảng thời gian (Delay): Sau khi tiêm chủng, cần có thời gian để lập luận phòng vệ hình thành vững chắc, nhưng nếu để quá lâu thì hiệu quả sẽ dần suy giảm.
- Mức độ liên quan (Involvement): Vấn đề càng quan trọng với bản thân, chúng ta càng cảm nhận rõ mối đe dọa và chủ động bảo vệ quan điểm hơn.
Điều thú vị là hiệu ứng tiêm chủng không chỉ giới hạn ở những lập luận phản đối đã được đề cập trước. Người ta cũng hình thành khả năng chống đỡ ở một mức độ nhất định khi gặp những lập luận phản đối khác chưa từng luyện tập. Khi người được tiêm chủng trao đổi chủ đề đó với những người xung quanh, hiệu quả còn có thể lan rộng và được củng cố.
Prebunking: phòng ngừa tin giả từ trước
Một khi thông tin sai lệch đã lan truyền, việc đính chính không dễ dàng ngay cả khi có bài báo kiểm chứng sự thật. Vì vậy, từ lý thuyết tiêm chủng đã ra đời phương pháp phòng ngừa từ trước, hay prebunking (Prebunking), giúp mọi người chuẩn bị trước khi gặp thông tin giả, thay cho việc đính chính sau khi thông tin giả đã lan truyền, hay debunking (Debunking).
Trò chơi cho phép tự tạo tin giả
Năm 2018, nhóm nghiên cứu của Đại học Cambridge tại Anh cùng tổ chức ứng phó với thông tin sai lệch DROG của Hà Lan ra mắt trò chơi trực tuyến “Bad News”. Người tham gia đóng vai người tạo tin giả, phải thu hút người theo dõi đồng thời giữ được độ tin cậy. Trong quá trình đó, họ lần lượt học các thủ đoạn như mạo danh, kích động cảm xúc, chia rẽ phe phái, thuyết âm mưu, hạ thấp đối phương và trolling. Phân tích trên khoảng 1 vạn 5 nghìn người cho thấy khả năng nhận diện tin giả được cải thiện sau khi chơi xong.
Mũi tiêm phòng qua video ngắn
Năm 2022, nhóm nghiên cứu cùng Google thực hiện và thử nghiệm năm video ngắn giải thích các thủ đoạn thao túng. Trong thí nghiệm có khoảng 2 vạn 9 nghìn người tham gia, những người đã xem video nhận diện tốt hơn các bài đăng có yếu tố thao túng. Thử nghiệm phát video dưới dạng quảng cáo trên YouTube cũng ghi nhận hiệu quả tương tự.
Cách vận dụng lý thuyết tiêm chủng trong đời sống hằng ngày
Lý thuyết tiêm chủng được ứng dụng rộng rãi cả ngoài phòng thí nghiệm. Giáo dục phòng chống hút thuốc giúp thanh thiếu niên không bắt đầu hút thuốc do bạn bè rủ rê, vận động tranh cử để chuẩn bị đối phó với quảng cáo công kích từ ứng viên đối thủ, hay tiếp thị nhằm chống lại quảng cáo so sánh của doanh nghiệp cạnh tranh đều vận dụng nguyên lý này.
(1) Giới thiệu trước các thủ đoạn
Giới thiệu những thủ đoạn ẩn sau tin giả hiệu quả hơn việc bác bỏ từng tin giả riêng lẻ. Khi biết các khuôn mẫu thường dùng như tiêu đề gây sợ hãi, chuyên gia giả hay lời lẽ ép người nghe chỉ được chọn một trong hai phương án, chúng ta có thể đề phòng cả những thông tin giả lần đầu gặp phải.
(2) Tiêm nhắc lại khi sắp quên
Có nghiên cứu cho thấy hiệu ứng tiêm chủng dần suy yếu sau vài tuần. Vì vậy, các học giả khuyến nghị thường xuyên lặp lại việc giáo dục để nhắc lại những thủ đoạn đã học, tương tự như tiêm vắc xin nhắc lại.
Tuy nhiên, nguyên lý này cũng có thể bị sử dụng theo chiều ngược lại. Nếu cố tình trình bày lập luận đối lập dưới hình thức yếu ớt và lố bịch, người ta có thể củng cố vững chắc cả những niềm tin thiếu căn cứ.
Lý thuyết tiêm chủng là cách rèn luyện năng lực suy nghĩ bằng việc tiếp xúc trước với các lập luận đối lập, chứ không phải cách né tránh mọi sự thuyết phục. Trong thời đại tràn ngập thông tin ngày nay, chúng ta càng cần ghi nhớ rằng những niềm tin chưa từng bị nghi ngờ có thể càng dễ sụp đổ trước những đợt công kích có vẻ hợp lý.
Khi gặp một tin tức giật gân, thói quen tự hỏi “Thủ đoạn nào đã được sử dụng ở đây?” trước khi tin ngay hoặc chia sẻ sẽ rất hữu ích. Câu hỏi nhỏ ấy trở thành mũi tiêm phòng giúp ngăn chặn những lời nói dối tinh vi hơn trong tương lai.
Nhận diện trước bộ mặt của thông tin giả khi chưa gặp nó chính là bước đầu tiên để tiếp nhận và sử dụng thông tin một cách vững vàng.
