Khi lướt danh sách tin tức trên các cổng thông tin, bạn thường bắt gặp những tiêu đề như “Chỉ một thực phẩm này có thể ngăn ngừa ung thư?” hay “Công ty ○○ cuối cùng cũng đóng cửa?”. Bạn tò mò nhấp vào, nhưng khi đọc hết bài, kết luận thường là “vẫn chưa biết” hoặc “không phải vậy”. Quy tắc đúc kết từ kinh nghiệm rằng câu trả lời cho phần lớn tiêu đề kết thúc bằng dấu hỏi là “không” chính là “Định luật Betteridge về tiêu đề (Betteridge's Law of Headlines)”.
Nói đơn giản, định luật Betteridge là một châm ngôn mang ý nghĩa “gần như lúc nào cũng có thể trả lời tiêu đề kết thúc bằng dấu hỏi bằng một từ không”. Nó xuất phát từ suy nghĩ rằng nếu nhà báo có đủ sự chắc chắn và căn cứ để trả lời có, họ đã viết một câu khẳng định; việc họ để tiêu đề dưới dạng câu hỏi tự nó đã là dấu hiệu cho thấy thiếu căn cứ.
Trong tài liệu này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu bối cảnh và lịch sử ra đời của định luật Betteridge, lý do sử dụng tiêu đề dạng câu hỏi, những trường hợp định luật không đúng, cùng cách độc giả vận dụng trong đời sống hằng ngày.
Nguyên lý về câu trả lời ẩn sau tiêu đề có dấu hỏi
Bối cảnh ra đời của định luật Betteridge
Tên gọi của định luật này bắt nguồn từ nhà báo công nghệ người Anh Ian Betteridge. Vào tháng 2 năm 2009, ông viết một bài phê bình bài báo do một cơ quan truyền thông công nghệ đăng với tiêu đề “Last.fm đã chuyển lịch sử nghe nhạc của người dùng cho Hiệp hội Công nghiệp Ghi âm Hoa Kỳ?”. Ông còn nói thêm rằng bài báo này minh họa rất rõ châm ngôn của mình: “Có thể trả lời những tiêu đề kết thúc bằng dấu hỏi bằng từ không”.
Betteridge giải thích lý do các nhà báo sử dụng kiểu tiêu đề này như sau: khi bài báo nhiều khả năng không đúng sự thật và cũng không có nguồn hay dữ kiện để chứng minh, nhưng vẫn muốn đăng bài, họ chọn hình thức câu hỏi.
Tuy nhiên, bản thân ý tưởng này đã có từ trước Betteridge. Một tuyển tập các định luật Murphy xuất bản năm 1991 đã ghi lại nội dung tương tự dưới tên “định luật Davis”; nhà báo người Anh Andrew Marr cũng khuyên độc giả thử trả lời “không” khi gặp tiêu đề dạng câu hỏi trong cuốn sách “Nghề của tôi (My Trade)” xuất bản năm 2004. Ông cho rằng tiêu đề có dấu hỏi phần lớn là dấu hiệu của một bài báo phóng đại hoặc thiên lệch, thậm chí còn nói rằng đối với những nhà báo bận rộn, nó có nghĩa là “không cần đọc phần này”.
Vì sao người ta dùng tiêu đề dạng câu hỏi?
Tiêu đề dạng câu hỏi kích thích mạnh sự tò mò của độc giả mà không khẳng định một sự việc. Có thể tóm lược các lý do báo chí và quảng cáo sử dụng kiểu tiêu đề này như sau.
- Né tránh trách nhiệm (Hedging): Vì không đưa ra lời khẳng định, người viết có thể tìm cách thoái thác rằng “chỉ đặt câu hỏi” ngay cả khi nội dung sai.
- Khơi gợi tò mò (Curiosity Gap): Khi câu trả lời bị giấu đi, độc giả sẽ nhấp vào bài để lấp đầy khoảng trống đó.
- Thổi phồng sự việc (Sensationalism): Ngay cả tin tức bình thường cũng có thể được làm cho giống một cuộc tranh cãi lớn hoặc khủng hoảng khi thêm dấu hỏi.
- Trò chuyện trực tiếp với độc giả (Direct Address): Trong quảng cáo, những câu hỏi trực tiếp hướng đến người đọc được biết là có hiệu quả cao.
Thực tế, vào ngày sau cuộc bầu cử tổng thống Mỹ năm 1916, trong khi nhiều tờ báo đăng tiêu đề khẳng định ứng cử viên Hughes đắc cử, tờ New York World đã thêm dấu hỏi vào tiêu đề ở phút chót. Kết quả là tổng thống đương nhiệm Wilson tái đắc cử, nên có thể nói câu trả lời cho câu hỏi ấy cũng là “không”.
Định luật không phải lúc nào cũng đúng
Định luật Betteridge là một châm ngôn đúc kết từ kinh nghiệm, không phải định luật khoa học. Khi khảo sát thực tế, kết quả phức tạp hơn chúng ta tưởng.
(1) Bản thân tiêu đề dạng câu hỏi đã hiếm gặp
Năm 2015, một nhà khoa học dữ liệu phân tích khoảng 2 vạn 6 nghìn bài báo từ 13 trang tin và nhận thấy chỉ có 766 tiêu đề kết thúc bằng dấu hỏi, chưa đến 3%.
(2) Không phải câu hỏi nào cũng có thể trả lời có hoặc không
Trong số 766 tiêu đề đó, chỉ hơn một nửa là câu hỏi có thể trả lời có hoặc không; phần còn lại là những câu hỏi “tại sao” và “như thế nào”.
(3) Có những lĩnh vực mà câu trả lời có lại nhiều hơn
Trong một nghiên cứu năm 2018 khảo sát 2,585 bài báo trên bốn tạp chí học thuật về sinh thái học, trong số các tiêu đề dạng câu hỏi có thể trả lời có hoặc không, những trường hợp nội dung bài trả lời “có” chiếm 44%, còn trường hợp trả lời “không” chỉ chiếm 22%. Trong những bài viết có căn cứ, câu hỏi thực sự cũng có thể là điểm khởi đầu của quá trình tìm tòi.
Độc giả vận dụng định luật Betteridge
Định luật Betteridge là một thói quen nhỏ giúp bạn tránh bị cuốn theo những tiêu đề phóng đại hơn là một công cụ để nghi ngờ bài báo. Khi gặp tiêu đề kết thúc bằng dấu hỏi, hãy thử trả lời trong đầu rằng “có lẽ là không”, rồi kiểm tra xem nội dung bài có thực sự đưa ra nguồn và số liệu làm căn cứ cho câu hỏi đó hay không.
Định luật này cũng hữu ích với người viết. Nếu có sự thật đã được xác minh, hãy viết thành câu rõ ràng thay cho dấu hỏi, và chỉ dùng dấu hỏi khi câu hỏi thực sự còn để ngỏ; như vậy sẽ giữ được lòng tin của độc giả. Cũng vì lý do ấy, nhà xuất bản báo người Anh, Huân tước Northcliffe, đã đặt ra quy tắc hạn chế tối đa tiêu đề dạng câu hỏi trên báo của mình.
Cũng cần nhớ rằng dấu hỏi không giúp giảm nhẹ cả trách nhiệm pháp lý. Năm 1913, Tòa án Tối cao bang Oklahoma của Mỹ phán quyết rằng nếu một bài viết xác định rõ đang nói đến ai và gây ra thiệt hại gì, việc thêm dấu hỏi không giúp tránh trách nhiệm về phỉ báng. Dù mượn hình thức câu hỏi, nếu thực chất tương đương một lời khẳng định, sức nặng của nó vẫn còn nguyên.
Dành một chút thời gian dừng lại trước dấu hỏi và thử trả lời “không” chính là bước đầu tiên để đọc tin tức một cách sáng suốt.
