Tivi và máy tính mỗi năm một tốt hơn mà giá lại rẻ đi, vậy tại sao giá cắt tóc, học phí đại học và viện phí lại chỉ tăng mãi? Đâu phải thợ làm tóc bây giờ làm việc kém hơn trước. Khái niệm kinh tế học giúp giải câu đố này chính là ‘bệnh chi phí Baumol (Baumol's Cost Disease)’.
Bệnh chi phí Baumol, nói đơn giản, là ‘hiện tượng những công việc gần như không tăng năng suất vẫn phải tăng lương theo mức tăng lương của các ngành khác, nên chi phí và giá của công việc đó ngày càng tăng’. Hai nhà kinh tế học người Mỹ William Baumol và William G. Bowen lần đầu mô tả hiện tượng này vào thập niên 1960 khi nghiên cứu các vấn đề kinh tế của nghệ thuật biểu diễn, và nó còn được gọi là ‘hiệu ứng Baumol (Baumol Effect)’.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu bệnh chi phí Baumol được phát hiện ở phòng hòa nhạc như thế nào, mô hình hai khu vực chia nền kinh tế thành khu vực tiến bộ và khu vực trì trệ, các ví dụ trong đời sống như cắt tóc, giáo dục và y tế, và cuối cùng là những tranh luận cùng ý nghĩa của hiện tượng này.
Vì sao giá tăng ở nơi năng suất đứng yên
1. Căn bệnh chi phí được phát hiện ở phòng hòa nhạc

Bệnh chi phí Baumol bắt đầu không phải ở nhà máy mà ở phòng hòa nhạc. Vào thập niên 1960, các nhà hát và dàn nhạc ở Mỹ khó trang trải chi phí dù vẫn có khán giả, và Baumol cùng Bowen bắt tay tìm hiểu nguyên nhân.
(1) Tứ tấu đàn dây đến nay vẫn cần bốn người
Baumol thường nói: “Để chơi một bản tứ tấu đàn dây, ngày nay vẫn cần bốn nhạc công, đúng như thời Mozart.” Vì cùng một bản nhạc phải được chơi trong cùng một khoảng thời gian, nên dù đã qua hàng trăm năm, ‘sản lượng’ mà một nhạc công tạo ra trong một giờ hầu như không đổi.
(2) Bài báo năm 1965 và cuốn sách năm 1966
Năm 1965, hai ông đăng một bài báo về các vấn đề kinh tế của nghệ thuật biểu diễn trên tạp chí American Economic Review, và năm sau mở rộng nghiên cứu thành cuốn sách Performing Arts, The Economic Dilemma (Nghệ thuật biểu diễn: Thế lưỡng nan kinh tế). Cuốn sách bàn về những vấn đề chung của sân khấu kịch, opera, âm nhạc và múa.
(3) Câu trả lời lúc 4 giờ sáng
Về sau, trong một cuộc phỏng vấn, Baumol kể lại rằng một đêm nọ ông bất chợt tỉnh giấc lúc 4 giờ sáng và nói: “Tôi biết vì sao những chi phí đó tăng lên rồi!” Đó là nhận ra rằng khi năng suất của nhạc công không đổi mà tiền lương của cả xã hội tăng lên, thì chi phí biểu diễn cũng buộc phải tăng theo.
2. Khu vực tiến bộ và khu vực trì trệ: mô hình hai khu vực

Trong bài báo năm 1967 «Macroeconomics of Unbalanced Growth» (Kinh tế học vĩ mô của tăng trưởng không cân bằng), Baumol giải thích hiện tượng này bằng cách chia nền kinh tế thành hai khu vực: một khu vực có năng suất tăng đều nhờ tiến bộ công nghệ, và một khu vực mà chính thời gian và sự chăm chút của con người là sản phẩm nên năng suất khó tăng.

- Khu vực tiến bộ (Progressive Sector): Khu vực mà nhờ máy móc và công nghệ, cùng một người có thể làm ra nhiều hơn trong cùng thời gian, tiêu biểu là sản xuất chế tạo. Dù lương tăng, sản lượng tăng còn nhanh hơn nên giá sản phẩm có thể giảm.
- Khu vực trì trệ (Stagnant Sector): Khu vực như biểu diễn, giáo dục, chăm sóc, nơi chính sức lao động của con người là dịch vụ, nên năng suất hầu như không tăng.
- Bắt kịp tiền lương (Wage Catch-up): Để giữ chân người lao động, khu vực trì trệ cũng phải tăng lương ngang khu vực tiến bộ. Nếu không, người ta sẽ chuyển sang những ngành khác trả lương cao hơn.
- Giá tương đối tăng (Relative Price Increase): Năng suất không đổi mà lương lại tăng nên chi phí và giá của khu vực trì trệ tăng nhanh hơn khu vực tiến bộ. Trong mô hình của Baumol, khoảng cách này ngày càng nới rộng theo thời gian.
Dù mang tên ‘bệnh’, điểm cốt lõi của khái niệm này là giá dịch vụ tăng không phải vì người làm công việc đó lười biếng, mà vì các ngành khác tiến bộ quá nhanh.
3. Bệnh chi phí ở tiệm cắt tóc, trường đại học và bệnh viện

Bệnh chi phí Baumol xuất hiện ở khắp các dịch vụ đòi hỏi con người trực tiếp bỏ thời gian. Nhiều khoản khiến chúng ta cảm thấy chi phí sinh hoạt tăng lên đều thuộc nhóm này.
(1) Tiệm cắt tóc và tiệm làm tóc
Ngay từ năm 1949, nhà kinh tế học người Pháp Jean Fourastié đã chỉ ra rằng tốc độ tiến bộ công nghệ ở mỗi ngành là khác nhau, và viết rằng thợ cắt tóc nam năm 1948 không cắt tóc cho nhiều khách hơn năm 1900. Tốc độ của chiếc kéo vẫn vậy, nhưng tiền lương của thợ cắt tóc đã tăng theo mức lương chung của xã hội.
(2) Giáo dục đại học
Tỷ lệ sinh viên trên giảng viên ở các trường đại học Mỹ là 16:1 cả vào năm 1981 lẫn năm 2011, nhưng trong cùng thời gian học phí tăng mạnh. Vì số sinh viên mỗi giáo sư dạy không tăng, chi phí cho mỗi đơn vị giáo dục đã tăng lên.
(3) Y tế và chăm sóc
Thời gian một y tá thay băng hiện nay không khác mấy so với năm 1966. Trong cuốn sách năm 2012 The Cost Disease: Why Computers Get Cheaper and Health Care Doesn't (Bệnh chi phí: Vì sao máy tính ngày càng rẻ còn y tế thì không), Baumol đã giải thích việc chi phí y tế tăng bằng hiện tượng này.
4. Tranh luận và ý nghĩa của bệnh chi phí

Bệnh chi phí Baumol là lý thuyết tiêu biểu giải thích việc giá dịch vụ tăng, nhưng ý kiến còn khác nhau về việc nó giải thích được bao nhiêu phần. Đồng thời, khái niệm này cho chúng ta biết điều gì nên lo và điều gì có thể bớt lo.
(1) Sự lạc quan của Baumol rằng xã hội vẫn kham nổi
Baumol cho rằng dịch vụ của khu vực trì trệ sẽ không bao giờ đắt đến mức cả xã hội không kham nổi. Ví dụ của ông là: ở một quốc gia có thu nhập quốc dân 100 tỷ đô la, trong đó chi phí y tế là 20 tỷ đô la, dù 50 năm sau thu nhập tăng gấp đôi lên 200 tỷ đô la và chi phí y tế tăng lên 120 tỷ đô la, số tiền còn lại để chi cho những thứ khác vẫn là 80 tỷ đô la, không hề giảm. Trong thời gian đó, hàng hóa của các khu vực tăng năng suất trở nên rẻ hơn nên sức mua của cả xã hội tăng lên.
(2) Gánh nặng nặng nề hơn với người nghèo
Tuy vậy, Baumol cũng chỉ ra rằng sự tăng chi phí này đè nặng hơn lên người nghèo. Bất bình đẳng thu nhập càng lớn thì việc giá các dịch vụ thiết yếu như giáo dục và y tế tăng lên càng trở thành vấn đề xã hội nghiêm trọng.
(3) Những phản biện về mức độ giải thích
Có nghiên cứu cho rằng bệnh chi phí chỉ giải thích được 23–32% mức tăng học phí đại học ở Mỹ, và cũng có ý kiến phản biện rằng năng suất biểu diễn thực ra đã tăng, khi phòng hòa nhạc lớn hơn còn phát thanh và ghi âm đưa một buổi biểu diễn đến với nhiều người hơn. Ngược lại, William Nordhaus, khi phân tích dữ liệu các ngành của Mỹ giai đoạn 1948–2001, đã xác nhận hiện tượng này khi thấy ngành nào năng suất thấp thì giá tương đối tăng nhiều hơn.
Giá dịch vụ tăng không có nghĩa là giá trị của công việc đó giảm đi. Suy nghĩ đơn giản rằng ‘khi những nơi khác nhanh lên, giá của công việc không thể nhanh lên sẽ tăng’, đó chính là bước đầu tiên để hiểu bệnh chi phí Baumol.