Khi lương tăng, giỏ hàng cũng đầy đặn hơn đôi chút. Nhưng khi mở sổ thu chi gia đình, ta sẽ thấy một điều lạ. Số tiền dành cho ăn uống đã tăng, nhưng tỷ trọng chi phí ăn uống trong tổng chi tiêu lại giảm. Chính “Quy luật Engel (Engel's Law)” là quy luật đầu tiên làm sáng tỏ bằng số liệu mối liên hệ tiềm ẩn này giữa thu nhập và chi phí ăn uống.
Nói một cách đơn giản, quy luật Engel là quy luật thực nghiệm cho rằng “thu nhập càng tăng thì tỷ lệ chi phí thực phẩm trong tổng chi tiêu càng giảm”. Nhà thống kê người Đức Ernst Engel công bố quy luật này vào năm 1857, và đến nay nó vẫn được dùng làm thước đo cơ bản để đánh giá mức sống của một quốc gia hay một hộ gia đình.
Trong tài liệu này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu từ khái niệm cơ bản của quy luật Engel đến hệ số Engel và đường cong Engel, các ví dụ với số liệu thực tế, rồi đến cách vận dụng và những hạn chế của quy luật.
Cách nhận biết mức sống qua tỷ trọng chi phí ăn uống
Quy luật Engel là gì?
Engel sinh năm 1821 tại Dresden và trở thành người đứng đầu cơ quan thống kê của Vương quốc Sachsen vào năm 1850. Trong bài nghiên cứu về sản xuất và tiêu dùng tại Sachsen năm 1857, ông phân tích sinh kế của các hộ gia đình công nhân và cho thấy gia đình càng nghèo thì phần chi cho thực phẩm trong tổng chi tiêu càng lớn.
(1) Tỷ trọng giảm, chứ số tiền không giảm
Quy luật Engel không có nghĩa là người giàu ăn ít hơn. Khi thu nhập tăng, người ta mua nguyên liệu tốt hơn và đi ăn ngoài nhiều hơn, nên số tiền chi cho ăn uống cũng tăng. Tuy nhiên, do không theo kịp tốc độ tăng thu nhập, tỷ lệ của khoản này trong tổng chi tiêu giảm xuống.
(2) Thực phẩm là hàng hóa thiết yếu
Lượng thức ăn mà con người có thể tiêu thụ có giới hạn. Vì vậy, dù thu nhập tăng gấp đôi, chi phí ăn uống cũng không tăng gấp đôi. Trong kinh tế học, những hàng hóa như vậy được gọi là “hàng hóa thiết yếu (Necessity)”.
(3) Trở thành thước đo mức sống
Engel cho rằng, khi các điều kiện khác như nhau, tỷ lệ chi phí ăn uống trong chi tiêu là thước đo tốt nhất về mức sống vật chất của một xã hội. Bởi số tiền còn lại sau khi trang trải việc ăn uống càng nhiều thì cuộc sống càng dư dả.
Hệ số Engel và đường cong Engel
Quy luật Engel được hệ thống hóa thành một số công cụ và đến nay vẫn được sử dụng trong phân tích kinh tế.
- Hệ số Engel (Engel Coefficient): Là tỷ lệ chi phí thực phẩm trong tổng chi tiêu tiêu dùng của hộ gia đình. Nếu mỗi tháng chi 200 vạn won, trong đó 50 vạn won dành cho ăn uống, thì hệ số Engel là 25%.
- Đường cong Engel (Engel Curve): Là đường cong được vẽ với thu nhập trên trục hoành và chi tiêu cho một hàng hóa cụ thể trên trục tung. Đường cong của thực phẩm đi lên về phía bên phải, nhưng độ dốc ngày càng thoải hơn.
- Độ co giãn của cầu theo thu nhập (Income Elasticity of Demand): Là giá trị cho biết lượng cầu tăng bao nhiêu % khi thu nhập tăng 1%. Với thực phẩm, giá trị này lớn hơn 0 và nhỏ hơn 1, nên lượng cầu tăng chậm hơn thu nhập.
Hệ số Engel cũng thường được giới thiệu như một tiêu chí phân loại mức sống. Theo cách phân loại được trích dẫn rộng rãi, trên 59% được xem là nghèo; 50–59% là mức vừa đủ ăn sống qua ngày; 40–50% là mức tương đối dư dả; 30–40% là mức khá giả; và dưới 30% là mức giàu có.
Quy luật Engel qua các con số
Quan sát của Engel vẫn thể hiện rõ trong các số liệu thống kê ngày nay, sau hơn 160 năm.
[Ví dụ 1] Chi phí ăn uống của các hộ gia đình Mỹ theo thu nhập
Theo Cơ quan Nghiên cứu Kinh tế thuộc Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), năm 2024, nhóm 20% hộ gia đình có thu nhập thấp nhất chi trung bình 5,498 đô la cho ăn uống, chiếm 33.0% thu nhập trước thuế. Nhóm 20% hộ gia đình có thu nhập cao nhất chi 16,989 đô la, hơn gấp ba lần, nhưng tỷ lệ trong thu nhập chỉ là 6.4%.
[Ví dụ 2] Sự khác biệt giữa các quốc gia
Trong cùng nguồn dữ liệu, tại những nước có thu nhập cao như Mỹ hay Anh, tiền mua thực phẩm để ăn tại nhà chiếm chưa đến 10% chi tiêu của hộ gia đình. Ngược lại, tại các nước có thu nhập thấp như Nigeria, tỷ lệ này lên đến gần 60%.
[Ví dụ 3] Quy luật Schwabe cũng áp dụng cho tiền thuê nhà
Năm 1868, Hermann Schwabe, Giám đốc Cơ quan Thống kê thành phố Berlin, nghiên cứu mối quan hệ giữa tiền thuê nhà và thu nhập, qua đó chỉ ra rằng càng nghèo thì tỷ lệ tiền thuê nhà trong thu nhập càng lớn. Quan sát áp dụng quy luật Engel cho chi phí nhà ở này được gọi là “Quy luật Schwabe (Schwabe's Law)”.
Ứng dụng và hạn chế của quy luật Engel
Quy luật Engel tuy đơn giản nhưng có nhiều ứng dụng trong chính sách và phân tích kinh tế.
(1) Được dùng để xác định chuẩn nghèo
Nhiều quốc gia đã xác định chuẩn nghèo bằng cách lấy chi phí của một chế độ ăn đủ dinh dưỡng chia cho tỷ lệ chi phí ăn uống. Bởi khi biết chi phí thực phẩm, ta có thể ước tính toàn bộ chi phí sinh hoạt tối thiểu. Tại Mỹ, vào thập niên 1960, Mollie Orshansky thuộc Cơ quan An sinh Xã hội đã dựa trên một khảo sát năm 1955 cho thấy các hộ có từ ba thành viên trở lên dành khoảng một phần 3 thu nhập sau thuế cho ăn uống, với tử số là 1, rồi nhân chi phí ăn uống tối thiểu với 3 để xây dựng nền tảng cho chuẩn nghèo chính thức.
(2) Cho biết ai chịu tác động nặng nề hơn khi giá thực phẩm tăng
Các hộ thu nhập thấp có tỷ trọng chi phí ăn uống lớn sẽ chịu xáo trộn tài chính nghiêm trọng hơn nhiều dù giá thực phẩm tăng cùng một mức. Vì vậy, chính sách làm tăng giá nông sản sẽ khiến thu nhập thực tế của các hộ nghèo bị giảm nhiều hơn.
(3) Giải thích sự thay đổi của cơ cấu ngành kinh tế
Do tiêu dùng thực phẩm tăng chậm ngay cả khi thu nhập tăng, một quốc gia càng giàu thì tỷ trọng nông nghiệp trong nền kinh tế càng nhỏ. Tại Mỹ, tỷ lệ lao động làm nông nghiệp giảm từ 41% vào năm 1900 xuống dưới 2% vào năm 2000.
(4) Không thể đánh giá mọi thứ chỉ bằng tỷ lệ
Tỷ trọng chi phí ăn uống còn thay đổi theo số thành viên trong gia đình, độ tuổi, văn hóa ẩm thực, thói quen ăn ngoài và giá cả. Năm 1932, nhà xã hội học người Mỹ Carle Zimmerman chỉ ra rằng nếu diễn giải quy luật Engel quá cứng nhắc, nó sẽ không phù hợp với từng gia đình riêng lẻ hoặc một số thời kỳ nhất định.
Quy luật Engel cho thấy một dòng trong sổ thu chi gia đình có thể phản ánh hoàn cảnh của cả một xã hội. Nếu ngày càng nhiều hộ gia đình có tỷ trọng chi phí ăn uống tăng, đó có thể là dấu hiệu cho thấy cuộc sống đang bớt dư dả, chứ không chỉ đơn thuần là vấn đề giá cả.
Nhìn ra cả gánh nặng mưu sinh đằng sau những con số chính là bước đầu tiên trong việc học cách hiểu nền kinh tế từ góc nhìn của con người.
