Bạn đã bao giờ thấy một bức ảnh đen trắng cũ hiện trên màn hình, rồi máy quay chầm chậm tiến lại gần gương mặt một người lính, và bỗng nhiên người ấy như đang sống dậy chưa? Trong điện ảnh và truyền thông, thủ pháp khiến một bức ảnh tĩnh trông như thời gian đang trôi này được gọi là ‘hiệu ứng Ken Burns (Ken Burns Effect)’.
Nói một cách đơn giản, hiệu ứng Ken Burns là ‘kỹ thuật tạo ra chuyển động bằng cách cho máy quay chầm chậm lướt qua hoặc tiến lại gần một bức ảnh tĩnh’. Cái tên này bắt nguồn từ đạo diễn phim tài liệu người Mỹ Ken Burns; vì ông sử dụng cách làm này rất nhiều trong các phim tài liệu lịch sử, tên của ông đã trở thành tên gọi của kỹ thuật.
Trong tài liệu này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu định nghĩa và nguồn gốc của hiệu ứng Ken Burns, bốn chuyển động tạo nên hiệu ứng, bộ phim tài liệu “Nội chiến” và câu chuyện về cái tên, cùng cách ứng dụng ngày nay và những điều cần lưu ý.
Chuyển động máy quay thổi thời gian vào những bức ảnh tĩnh
1. Định nghĩa và nguồn gốc của hiệu ứng Ken Burns

Hiệu ứng Ken Burns đã được sử dụng từ rất lâu trước khi có tên gọi. Bởi để kể về những thời kỳ không có hình ảnh động ghi lại, người làm phim phải tìm cách làm cho những bức ảnh và bức tranh còn sót lại trở nên sống động.
(1) Bàn quay dành cho ảnh: máy quay rostrum
Trước đây, ảnh hoặc tranh được đặt trên một mặt bàn phẳng và quay bằng máy quay rostrum (Rostrum Camera) treo phía trên. Khi dịch chuyển máy quay hoặc mặt bàn từng chút một trong lúc quay, trên màn hình máy quay trông như đang trượt trên bức ảnh. Ngày nay, chuyển động tương tự chủ yếu được tạo ra bằng kỹ thuật số trong phần mềm dựng phim.
(2) “City of Gold” và ‘ảnh tĩnh chuyển động’
Bộ phim “City of Gold” (Thành phố vàng) do Ủy ban Điện ảnh Quốc gia Canada thực hiện năm 1957 được làm bằng cách cho máy quay lướt qua và tiến lại gần các bức ảnh tư liệu thời cơn sốt vàng Klondike; phim được đề cử giải Oscar, và Ken Burns cũng từng lấy bộ phim này làm ví dụ. Khoảng từ chương trình “Meet Mr. Lincoln” của đài NBC (Mỹ) năm 1959, giới truyền hình đã gọi cách làm này là ‘ảnh tĩnh chuyển động’ (stills in motion).
(3) Sức mạnh của ảnh học được từ người thầy
Ken Burns cho biết ông đã học cách sử dụng ảnh tĩnh trong phim tài liệu từ đạo diễn phim tài liệu Jerome Liebling. Ông không phải là người đầu tiên tạo ra kỹ thuật này, nhưng là người đã mài giũa nó thành cách khiến người xem nhìn thật lâu vào một bức ảnh và đưa nó đến với đông đảo công chúng.
2. Bốn chuyển động tạo nên hiệu ứng Ken Burns

Hiệu ứng Ken Burns được tạo ra bằng cách kết hợp một vài chuyển động máy quay đơn giản. Cách làm cơ bản là xác định khung hình đầu và khung hình cuối, rồi nối chúng lại thật chậm trong vài giây.

- Lia máy (Pan): Lướt chậm sang ngang hoặc lên xuống trên bức ảnh, lần lượt cho thấy phong cảnh rộng lớn hay hàng người đứng nối nhau.
- Phóng to (Zoom In): Bắt đầu từ toàn bộ bức ảnh rồi tiến lại gần một phần nhỏ như khuôn mặt hay bàn tay của một người để thu hút ánh nhìn.
- Thu nhỏ (Zoom Out): Bắt đầu từ một phần nhỏ rồi mở ra toàn cảnh, cho thấy nhân vật đó đã ở trong hoàn cảnh nào.
- Hòa tan (Dissolve): Một bức ảnh mờ dần đi trong khi bức ảnh tiếp theo hiện lên chồng lên nó, nối các cảnh một cách mượt mà.
Những chuyển động này bắt đầu và dừng lại theo nhịp lời bình và âm nhạc. Cùng một bức ảnh nhưng tùy vào việc bắt đầu từ đâu và kết thúc ở đâu, câu chuyện được truyền tải có thể hoàn toàn khác.
3. Phim tài liệu “Nội chiến” và câu chuyện về cái tên

Việc kỹ thuật này được gọi bằng tên một người gắn liền với cả một bộ phim tài liệu lẫn phần mềm của một công ty.
(1) “Nội chiến” được làm từ 16.000 tư liệu
Tháng 9 năm 1990, đài truyền hình công cộng Mỹ PBS đã phát sóng bộ phim tài liệu 9 tập “Nội chiến” (The Civil War) của Ken Burns trong năm đêm liên tiếp. Tổng thời lượng là 690 phút, và màn hình tràn ngập những cảnh máy quay chầm chậm di chuyển trên khoảng 16.000 bức ảnh và tranh vẽ thời đó cùng những lá thư, trang nhật ký do các diễn viên đọc.
(2) Chương trình được xem nhiều nhất trên PBS
Hơn 39 triệu khán giả đã xem ít nhất một tập, và trung bình mỗi tối có hơn 14 triệu người theo dõi. Khi trở thành chương trình được nhiều người xem nhất từng phát sóng trên PBS, lối dàn dựng chầm chậm di chuyển trên ảnh cũng được biết đến như kỹ thuật tiêu biểu của ông.
(3) Cái tên được đặt trong iMovie
Tháng 1 năm 2003, Apple ra mắt phần mềm dựng phim iMovie 3 và đặt tên ‘hiệu ứng Ken Burns’ cho tính năng thêm lia và thu phóng vào ảnh. Để dùng cái tên vốn chỉ là tên làm việc nội bộ này, Steve Jobs đã trực tiếp xin phép; ban đầu Burns từ chối vì không cho phép dùng tên mình vào mục đích thương mại, sau đó ông đồng ý với điều kiện được nhận thiết bị, và nghe nói ông đã tặng số thiết bị đó cho mục đích phi lợi nhuận.
4. Ứng dụng ngày nay và những điều cần lưu ý khi sử dụng

Ngày nay, từ những video kỷ niệm trong album ảnh trên điện thoại thông minh đến tin tức và video trên mạng, có thể thấy hiệu ứng Ken Burns ở hầu hết mọi nơi có xuất hiện ảnh.
(1) Tính năng cơ bản có ở khắp nơi
Final Cut Pro và iMovie của Apple cùng OpenShot dành cho Linux cung cấp tính năng này đúng với tên gọi ấy, và hầu hết các phần mềm dựng phim khác như Adobe Premiere cũng có công cụ lia và thu phóng. Trình chiếu ảnh, trình bảo vệ màn hình và chức năng xem ảnh của máy chơi game cũng dùng cùng một nguyên lý.
(2) Biến ảnh phẳng thành ảnh có chiều sâu: hiệu ứng thị sai
Gần đây, người ta cũng thường tách nhân vật và hậu cảnh trong ảnh rồi cho chúng di chuyển với tốc độ khác nhau. Khi vật ở gần chuyển động nhanh còn vật ở xa chuyển động chậm, bức ảnh phẳng sẽ trông như có chiều sâu; đó gọi là hiệu ứng thị sai (Parallax Effect).
(3) Chuyển động phải đi theo câu chuyện
Nếu chỉ phóng to mọi bức ảnh với cùng một tốc độ, màn hình sẽ trở nên đơn điệu và thậm chí làm phân tán sự chú ý. Chính Ken Burns cũng nói rằng tác phẩm của ông dựa vào mối quan hệ tinh tế hơn nhiều giữa hình ảnh và âm thanh chứ không chỉ riêng hiệu ứng này. Máy quay cho thấy chỗ nào nên được quyết định theo những gì lời bình đang nói vào lúc đó.
Ý nghĩ đơn giản rằng ‘bức ảnh có thể đứng yên nhưng đôi mắt nhìn nó vẫn có thể chuyển động’, đó chính là bước đầu tiên để hiểu hiệu ứng Ken Burns.