Khi xem phim, hẳn bạn từng gặp cảnh nhân vật trên màn hình thì rõ nét còn phía sau mờ đi, rồi bất chợt tiêu điểm lướt về phía sau và gương mặt một người khác trở nên sắc nét. Máy quay vẫn đứng yên nhưng như thể chỉ có ánh nhìn dịch chuyển, và khán giả nhận ra câu chuyện vừa rẽ hướng mà không cần một câu thoại nào.
Kỹ thuật này chính là rack focus (Rack Focus). Bằng cách đổi tiêu điểm ống kính trong một cảnh quay liên tục để chuyển đối tượng nét từ vật này sang vật khác, nó đưa ánh nhìn khán giả đến đúng nơi mình muốn mà không cần cắt cảnh. Vì là kéo tiêu điểm đi, nó còn được gọi là focus pull (Focus Pull).
Trong bài này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu rack focus hoạt động theo nguyên lý nào, được dùng để kể những câu chuyện gì, đã được vận dụng ra sao trong các bộ phim thực tế, và trên phim trường ai là người làm việc này và làm như thế nào.
Kỹ thuật dịch chuyển tiêu điểm để dẫn dắt ánh nhìn
Nguyên lý dịch chuyển tiêu điểm
Rack focus là việc đổi khoảng cách mà ống kính lấy nét ngay giữa lúc quay. Tuy nhiên, để hiệu quả hiện rõ thì phần ngoài nét phải mờ thật rõ ràng, nên kỹ thuật này hợp với môi trường có vùng nét của khung hình hẹp.
(1) Độ sâu trường ảnh nông (Shallow Depth of Field)
Độ sâu trường ảnh là độ rộng của khoảng cách trông như đang nằm trong nét. Mở khẩu độ lớn (khoảng f/1.4–f/2.8), tiến lại gần chủ thể và dùng ống kính thiên về tele sẽ làm khoảng này hẹp lại, khiến phía trước và phía sau dễ bị mờ.
(2) Hai đối tượng ở khoảng cách khác nhau
Để dịch chuyển tiêu điểm, trong khung hình phải có cùng lúc các đối tượng cách máy quay những khoảng khác nhau. Một người hoặc vật ở phía trước, một người hoặc vật khác ở phía sau, và tiêu điểm đi qua lại giữa hai bên.
(3) Ảnh hưởng của khoảng cách
Dù cùng một khẩu độ, đối tượng càng gần máy quay và hậu cảnh càng xa thì độ mờ càng lớn. Vì vậy ê-kíp quay đã tính đến việc dịch chuyển tiêu điểm ngay từ khi sắp xếp vị trí diễn viên và đạo cụ.
(4) Khác với nét nông
Một cảnh nét nông mà tiêu điểm chỉ đặt ở một chỗ từ đầu đến cuối thì không phải rack focus. Chỉ khi tiêu điểm thực sự dịch chuyển trong lúc quay thì mới được gọi bằng tên này.
Câu chuyện mà rack focus kể
Tiêu điểm là tín hiệu “hãy nhìn vào đây ngay bây giờ”. Vì vậy khi tiêu điểm dịch chuyển, trọng tâm câu chuyện cũng di chuyển theo. Khi cảnh bị chia bằng các cú cắt, khán giả nhận ra đã có dựng phim, còn rack focus chỉ dịch ánh nhìn trong cùng một không gian nên mạch cảnh mượt mà và tự nhiên hơn nhiều.
- Chuyển hướng chú ý (Shift of Attention): Khi tiêu điểm chuyển từ đối tượng phía trước sang đối tượng phía sau, nó cho khán giả biết nơi mới cần để mắt tới.
- Tiết lộ thông tin (Reveal): Người hoặc vật trong hậu cảnh đang mờ bỗng trở nên rõ nét, và sự thật bấy lâu bị che giấu được phơi bày.
- Cảnh trong tâm trí (Inner Thought): Thay vì cho thấy nhân vật đang nhìn gì, tiêu điểm cho thấy nhân vật đang canh cánh điều gì trong lòng.
- Căng thẳng và hồi hộp (Suspense): Một người tiến lại từ phía sau nhân vật chính dần trở nên sắc nét, làm tăng cảm giác bất an.
Tốc độ dịch chuyển tiêu điểm cũng biết “nói”. Chuyển chậm tạo cảm giác trầm tư hoặc vỡ lẽ điều gì đó, chuyển nhanh truyền tải một phát hiện đột ngột hay một cú sốc.
Rack focus trong điện ảnh
Rack focus là kỹ thuật lâu đời được dùng từ những ngày đầu của điện ảnh, và rất nhiều bộ phim sau này đã dùng nó như một công cụ dẫn dắt câu chuyện.
(1) The Graduate (1967)
Đúng lúc Benjamin định thổ lộ chuyện quá khứ với bạn gái, tiêu điểm chuyển từ cô sang người mẹ đang đứng ở ngưỡng cửa. Cảnh này thường được nhắc đến như bước ngoặt tiết lộ rằng người mẹ ấy chính là người phụ nữ anh từng gặp gỡ.
(2) Casino Royale (2006)
Trong một cảnh, đạo diễn hình ảnh Phil Méheux dẫn dắt ánh nhìn bằng cách chuyển tiêu điểm từ cảnh lá bài được đặt xuống bàn sang người phụ nữ vừa bơi xong đang bước đi, rồi đến James Bond.
(3) The Prisoner of Shark Island (1936)
Trong cảnh Lincoln ngã xuống, đạo diễn John Ford cho một tấm màn mỏng che phía trước rồi từ từ chuyển tiêu điểm từ nhân vật sang tấm màn, khiến hình dáng vốn rõ nét mờ dần đi. Đây được giới thiệu như một ví dụ không chỉ dịch chuyển ánh nhìn mà còn truyền tải cảm giác cuộc đời một con người lùi vào lịch sử.
(4) Quái vật sông Hàn (The Host, 2006)
Trong hành lang dài của khu cách ly, khi các bệnh nhân qua lại, tiêu điểm di chuyển giữa những người ở phía trước, ở giữa và phía sau, chồng nhiều lớp câu chuyện lên nhau trong một khung hình.
Những người kéo nét trên phim trường
Rack focus trông như chỉ cần xoay ống kính một lần là xong, nhưng trên phim trường đó là công việc cực kỳ tinh vi.
(1) Người kéo nét (Focus Puller)
Trong ê-kíp quay, thường là trợ lý máy quay thứ nhất phụ trách lấy nét, và hay được gọi là người kéo nét. Họ ước lượng bằng mắt khoảng cách di chuyển của diễn viên và xoay vòng lấy nét trên ống kính.
(2) Đánh dấu thang lấy nét
Trong buổi tập, họ kiểm tra khoảng cách lấy nét cho từng vị trí của diễn viên và đánh dấu lên vòng của ống kính, rồi khi quay thật thì theo các dấu đó mà chuyển đúng thời điểm.
(3) Nguồn gốc cái tên
Từ “rack” được giải thích rộng rãi là bắt nguồn từ rack and pinion (thanh răng và bánh răng), cơ cấu bánh răng làm di chuyển ống kính. Thời điểm bắt đầu chính xác còn nhiều ý kiến khác nhau, nhưng đây là thuật ngữ lâu đời trên phim trường.
(4) Sự khôn ngoan khi biết lúc nào nên dùng
Nếu tiêu điểm dịch chuyển quá thường xuyên, ánh nhìn lại bị phân tán. Kỹ thuật phát huy sức mạnh lớn nhất khi dùng một lần vào đúng khoảnh khắc câu chuyện thật sự cần.
(5) Môi trường quay hiện nay
Ngay cả trên camera điện thoại thông minh, chỉ cần chạm vào chỗ mong muốn trên màn hình là có thể dịch chuyển tiêu điểm. Công cụ càng dễ, việc tự hỏi trước tiên “vì sao lúc này lại dịch tiêu điểm” càng trở nên quan trọng.
Cách chính xác nhất để dịch chuyển ánh nhìn của người xem đôi khi không phải là cắt khung hình mà là dịch tiêu điểm. Rack focus là cử chỉ lặng lẽ máy quay trao cho ta, báo rằng trọng tâm câu chuyện đã đổi mà không cần nói một lời.
Để ý xem điều gì trở nên sắc nét trong cảnh đang lùi dần vào vùng mờ, đó là bước đầu để hiểu rack focus.
