Hãy nghĩ đến bảng chỉ dẫn tuyến tàu điện ngầm, logo của các hãng hàng không và biển báo ở sân bay, bạn sẽ thấy chúng có một điểm chung. Những con chữ ngay ngắn, không trang trí được xếp thẳng hàng bên trái theo một lưới, và có thể đọc được ngay cả từ xa. Lần theo gốc rễ của những bố cục gọn gàng, ngăn nắp như vậy, ta sẽ gặp một phong cách được các nhà thiết kế đồ họa Thụy Sĩ trau chuốt vào những năm 1950. Phong cách ấy chính là ‘Phong cách Thụy Sĩ (International Typographic Style)’.
Nói một cách đơn giản, Phong cách Thụy Sĩ là ‘một phong cách thiết kế đồ họa sắp xếp chữ không chân và ảnh chụp một cách bất đối xứng trên một lưới vô hình, nhằm truyền tải thông tin một cách khách quan và rõ ràng thay vì trang trí’. Trong tiếng Anh, nó được gọi là ‘International Typographic Style’ (Phong cách Typography Quốc tế); một số học giả phân biệt hai tên gọi này, nhưng thông thường chúng được dùng thay thế cho nhau.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu bối cảnh ra đời của Phong cách Thụy Sĩ, những đặc điểm nổi bật, phông chữ Helvetica và các nhà thiết kế tiêu biểu, cũng như quá trình lan rộng ra thế giới và những đánh giá về nó.
Thiết kế trình bày thông tin có trật tự: Phong cách Thụy Sĩ
Phong cách Thụy Sĩ ra đời như thế nào?
Phong cách Thụy Sĩ là phong cách kế thừa thiết kế hiện đại chủ nghĩa của châu Âu những năm 1920 và được hệ thống hóa tại Thụy Sĩ.
(1) Những trào lưu đi trước
Chủ nghĩa Kiến tạo của Nga, De Stijl của Hà Lan và Bauhaus của Đức đều tìm cách lược bỏ trang trí và truyền tải thông điệp bằng các hình khối hình học. Các nhà thiết kế Thụy Sĩ tiếp thu những thử nghiệm này và trau chuốt chúng thành những quy tắc mà ai cũng có thể làm theo.
(2) Các trường ở Zurich và Basel
Ernst Keller, người trở thành giáo sư tại Trường Mỹ thuật Ứng dụng Zurich năm 1918, không dạy một kiểu hình thức cụ thể mà dạy một thái độ: ‘lời giải của thiết kế phải đến từ nội dung’. Các trường thiết kế ở Zurich và Basel tiếp nối tư tưởng này và trở thành cái nôi của Phong cách Thụy Sĩ.
(3) Nhu cầu sau chiến tranh
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, khi giao lưu và thương mại giữa các nước tăng lên, người ta cần một ngôn ngữ thị giác dễ đọc dù khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa. Thụy Sĩ, nơi tiếng Đức, tiếng Pháp và tiếng Ý được dùng song song, là nơi lý tưởng cho những thử nghiệm như vậy.
Bốn đặc điểm nhận biết trong nháy mắt
Phong cách Thụy Sĩ tuân theo một vài nguyên tắc để thông tin được nhìn thấy trước cá tính của nhà thiết kế.
- Lưới (Grid): Chia trang thành các ô đều nhau và sắp xếp chữ, hình theo các ô đó để tạo ra trật tự.
- Bố cục bất đối xứng (Asymmetric Layout): Thay vì căn giữa, các thành phần được đặt lệch về một phía để tạo sức căng và dòng chảy khi đọc.
- Chữ không chân (Sans-serif): Dùng những con chữ đơn giản không có chân ở đầu nét, các dòng chữ căn trái và để mép phải so le.
- Ảnh chụp khách quan (Objective Photography): Ưa dùng ảnh chụp thể hiện đúng sự thật hơn là tranh vẽ hư cấu.
Tất cả những nguyên tắc này đều xuất phát từ một ý tưởng: ‘hãy để người xem gặp chính nội dung, chứ không phải cảm xúc của nhà thiết kế’.
Helvetica và các nhà thiết kế tiêu biểu
Khi nói về Phong cách Thụy Sĩ, không thể không nhắc đến phông chữ ‘Helvetica’.
(1) Neue Haas Grotesk
Eduard Hoffmann, người điều hành xưởng đúc chữ Haas gần Basel, đã giao cho Max Miedinger thiết kế một phông chữ không chân mới, và phông chữ này lần đầu ra mắt năm 1957 với tên ‘Neue Haas Grotesk’. Năm 1959, khi được làm lại cho máy sắp chữ, nó được đổi tên thành Helvetica, nghĩa là ‘thuộc về Thụy Sĩ’ trong tiếng Latinh.
(2) Josef Müller-Brockmann
Từ năm 1950, Josef Müller-Brockmann làm áp phích hòa nhạc cho Tonhalle ở Zurich, chuyển nhịp điệu của âm nhạc thành cách sắp xếp hình khối và con chữ. Cuốn sách ‘Hệ thống lưới trong thiết kế đồ họa (Grid Systems in Graphic Design)’ ông xuất bản năm 1981 đến nay vẫn được đọc như một giáo trình thiết kế.
(3) Neue Grafik
Năm 1958, Müller-Brockmann cùng Hans Neuburg và một số người khác cho ra đời tạp chí ‘Neue Grafik’. Được xuất bản bằng nhiều thứ tiếng, chính các trang của tạp chí này đã trở thành hình mẫu của Phong cách Thụy Sĩ và đưa những tư tưởng ấy ra khỏi biên giới.
Phong cách Thụy Sĩ lan ra thế giới và những đánh giá về nó
Bước sang những năm 1960, Phong cách Thụy Sĩ nhanh chóng lan đến các doanh nghiệp và cơ quan công quyền ở Mỹ và châu Âu.
(1) Gương mặt của doanh nghiệp và đô thị
Hãng hàng không Đức Lufthansa dùng Helvetica cho bộ nhận diện doanh nghiệp vào năm 1962, còn Massimo Vignelli thiết kế logo của American Airlines bằng phông chữ này vào năm 1967. Tàu điện ngầm New York chọn Helvetica làm phông chữ tiêu chuẩn cho biển chỉ dẫn vào năm 1989.
(2) Phê phán và phản ứng
Mặt khác, phong cách này cũng bị chỉ trích là lạnh lùng và đơn điệu vì tạo ra những bố cục giống nhau ở khắp nơi. Những thử nghiệm cố tình phá vỡ quy tắc, như của Wolfgang Weingart ở Basel vào những năm 1970, chính là sự phản ứng như vậy.
(3) Trong những màn hình ngày nay
Dù vậy, lưới, khoảng trắng và hệ thống cấp bậc chữ rõ ràng đến nay vẫn là những nguyên lý cơ bản để thiết kế giao diện trang web và ứng dụng.
Phong cách Thụy Sĩ đã cho thấy thiết kế tốt bắt đầu không phải từ việc thêm vẻ đẹp mà từ việc sắp xếp thông tin. Việc chia ô và xếp chữ ngay ngắn trông có vẻ đơn giản, nhưng nhờ đó mà chúng ta có thể đọc biển báo ở một thành phố xa lạ mà không chút do dự.
Quyết định điều gì cần cho thấy trước khi trang trí, đó chính là bước đầu tiên của thiết kế rõ ràng mà Phong cách Thụy Sĩ đã dạy chúng ta.
