Khi thắc mắc điều gì, chúng ta chỉ cần gõ vài chữ vào ô tìm kiếm là tìm được câu trả lời trong chớp mắt. Thế nhưng hơn 100 năm trước, khi chưa có máy tính lẫn mạng truyền thông điện tử, đã có những người thực sự theo đuổi giấc mơ gom toàn bộ tri thức của thế giới về một nơi để ai cũng có thể tra cứu.
Hai luật sư người Bỉ chép những thông tin rải rác trong sách, báo và báo cáo lên các tấm thẻ cỡ lòng bàn tay, mỗi thẻ một mẩu, rồi cắm chúng vào những tủ ngăn kéo khổng lồ theo các con số định sẵn. Chỉ trong vài chục năm, số thẻ đã tích lũy lên hơn 15 triệu tấm, và mọi người gửi câu hỏi qua thư rồi nhận câu trả lời. Ngôi nhà của giấc mơ ấy chính là ‘Mundaneum’.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu những người đã lập nên Mundaneum và ý tưởng của họ, cấu trúc của kho tri thức được dựng bằng thẻ và số phân loại, dịch vụ hỏi đáp vận hành qua bưu điện, cho đến câu chuyện về sự suy tàn và tái phát hiện của nó.
Giấc mơ dệt tri thức thế giới bằng thẻ giấy
Thành phố tri thức trong giấc mơ của hai luật sư
Paul Otlet và Henri La Fontaine, những người lập ra Mundaneum, là luật sư ở Brussels, Bỉ. Hai người gặp nhau năm 1891 và trở nên thân thiết nhờ mối quan tâm chung về thư mục học và hợp tác quốc tế.
(1) Ý tưởng lưu tri thức vào thẻ thay vì sách
Trong một bài viết năm 1892, Otlet chỉ ra rằng sách là vật chứa bất tiện để lưu trữ thông tin. Vì tác giả tùy ý quyết định thứ tự sắp xếp các sự kiện, nên rất khó tìm ra một sự kiện mình cần. Ông cho rằng nếu chia thông tin thành những mẩu nhỏ và ghi mỗi mẩu lên một thẻ, ta có thể tự do phân loại và chèn thêm chúng.
(2) Khởi đầu của Viện Thư mục học Quốc tế
Năm 1895, hai người tổ chức Hội nghị Thư mục học Quốc tế đầu tiên và thành lập Viện Thư mục học Quốc tế (Institut International de Bibliographie). Viện này sau đó đổi tên thành Liên đoàn Thông tin và Tư liệu Quốc tế (FID).
(3) Từ Cung điện Thế giới đến Mundaneum
Năm 1919, chính phủ Bỉ giao cho họ cánh trái của Cung điện Cinquantenaire ở Brussels. Nơi này ban đầu được gọi là ‘Cung điện Thế giới (Palais Mondial)’, rồi đến năm 1924 mang tên Mundaneum. La Fontaine, người nhận giải Nobel Hòa bình năm 1913, đã góp tiền thưởng vào dự án này.
Kho tri thức xây bằng thẻ và con số
Trung tâm của Mundaneum là một bộ thẻ khổng lồ mang tên ‘Thư mục Thế giới’. Bắt đầu từ năm 1895, đến cuối năm đó bộ thẻ đã đạt 400.000 tấm, và năm 1934 vượt quá 15 triệu tấm.
- Thẻ chỉ mục (Index Card): Thông tin trong sách và bài báo được ghi mỗi mục một thẻ để có thể sắp xếp lại bất cứ lúc nào.
- Tủ ngăn kéo chuyên dụng (Filing Cabinet): Vô số tủ được thiết kế riêng để chứa thẻ đã lấp đầy các căn phòng.
- Phân loại Thập phân Bách khoa (Universal Decimal Classification): Hệ thống đánh số do hai người mở rộng dựa trên Phân loại Thập phân Dewey, dùng để xác định vị trí đặt từng thẻ.
- Phòng lưu trữ tài liệu và hình ảnh (Archive Room): 100.000 hồ sơ chứa thư từ, báo cáo, bài báo cùng hàng triệu bức tranh ảnh được lưu giữ riêng.
Phân loại Thập phân Bách khoa có thể nối nhiều chủ đề lại với nhau bằng ký hiệu để biểu thị cả những chủ đề giao thoa. Hệ thống phân loại này đến nay vẫn được dùng ở nhiều thư viện ngoài thế giới nói tiếng Anh.
Dịch vụ tìm kiếm hỏi bằng thư, đáp bằng thẻ
Otlet không để thông tin thu thập được nằm im trong kho. Từ năm 1896, ông mở dịch vụ trả lời câu hỏi qua bưu điện có thu phí.
(1) Hỏi và đáp qua bưu điện
Khi có người gửi thắc mắc qua thư, nhân viên sẽ tìm những thẻ phù hợp trong tủ ngăn kéo và gửi bản sao làm thư trả lời. Một nhà nghiên cứu đã gọi dịch vụ này là ‘công cụ tìm kiếm analog’.
(2) Lượng câu hỏi tăng dần qua từng năm
Đến năm 1912, dịch vụ đã trả lời hơn 1.500 câu hỏi mỗi năm. Với những câu hỏi có khả năng cho ra hơn 50 kết quả, họ còn gửi cảnh báo trước.
(3) Tri thức mở ra ngay tại nhà
Trong các tác phẩm như cuốn Chuyên luận về tư liệu (Traité de documentation) xuất bản năm 1934, Otlet đã hình dung một tương lai nơi mọi người ngồi ở nhà, tra cứu tài liệu ở xa qua màn hình và đi lại giữa các tư liệu được liên kết với nhau. Nhờ tầm nhìn giống với Internet ngày nay, ông được xem là người tiên phong của khoa học thông tin.
Kho tàng đóng cửa và giá trị được tìm lại
Giấc mơ Mundaneum không kéo dài được lâu. Năm 1934, chính phủ Bỉ cắt hỗ trợ khiến văn phòng phải đóng cửa; Otlet đứng canh trước cánh cửa bị khóa để phản đối nhưng vô ích.
(1) Vết thương chiến tranh để lại
Năm 1940, khi Đức chiếm đóng Bỉ, một cuộc triển lãm mỹ thuật của Đức Quốc xã đã chiếm chỗ của Mundaneum, và nhiều tư liệu bị thất lạc trong quá trình đó. Otlet qua đời năm 1944 khi giấc mơ vẫn còn dang dở.
(2) Thành phố thế giới còn dang dở
Otlet từng nhờ kiến trúc sư Le Corbusier thiết kế một thành phố tri thức lấy Mundaneum làm trung tâm ở Geneva, Thụy Sĩ, nhưng kế hoạch này rốt cuộc không bao giờ được xây dựng.
(3) Mundaneum trở lại dưới dạng bảo tàng
Sau khi World Wide Web xuất hiện, ý tưởng của Otlet lại được chú ý. Năm 1998, bảo tàng Mundaneum mở cửa trong tòa nhà cửa hàng bách hóa cũ ở Mons, Bỉ, và năm 2015 Google đã tôn vinh ông bằng một biểu trưng kỷ niệm vẽ các tủ ngăn kéo của Mundaneum.
Mundaneum cho thấy rằng việc chia nhỏ thông tin, phân loại theo những quy tắc nhất định, rồi tìm và trao nó cho người cần chính là điều giữ cho tri thức luôn sống động. Dù phải dựa vào thẻ giấy và bưu điện, những ý tưởng nền tảng của nó vẫn được tiếp nối trong công cụ tìm kiếm và cơ sở dữ liệu ngày nay.
Dệt những tri thức rải rác lại để có thể tìm thấy, đó là bước đầu tiên hướng tới một thế giới thông tin rộng mở cho tất cả mọi người.
