Nhiều người nghĩ chất béo chuyển hóa chỉ có trong bơ thực vật và cứ thấy bao bì ghi "0 g" là có thể yên tâm. Nhưng cả hai suy nghĩ này đều chỉ đúng một nửa.
Chất béo chuyển hóa (trans fat) là loại chất béo mà Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khẳng định "không có lợi ích sức khỏe nào được biết đến". Bài viết này sẽ làm rõ bản chất và tiêu chuẩn ghi nhãn của chất béo chuyển hóa, rồi lần lượt sửa bốn hiểu lầm thường gặp.

Hiểu đúng về chất béo chuyển hóa
Chất béo chuyển hóa là chất béo không bão hòa có ít nhất một liên kết đôi dạng "trans" trong phân tử. Phần lớn được tạo ra trong quá trình hydro hóa một phần, tức là thêm hydro vào dầu thực vật lỏng để làm nó đông đặc; theo WHO, dầu hydro hóa một phần chứa trung bình 25–45% chất béo chuyển hóa.
Khác biệt so với chất béo bão hòa nằm ở hình dạng chuỗi. Chất béo bão hòa không có liên kết đôi nên chuỗi duỗi thẳng, vì vậy nó đông lại ở nhiệt độ phòng như bơ. Chất béo không bão hòa thông thường thuộc dạng cis, chuỗi bị gập tại liên kết đôi nên vẫn ở thể lỏng. Chất béo chuyển hóa tuy là chất béo không bão hòa nhưng chuỗi lại thẳng, nên cứng lại giống chất béo bão hòa, và trong cơ thể nó được biết là làm tăng cholesterol LDL, giảm cholesterol HDL.

Theo WHO, ăn nhiều chất béo chuyển hóa làm tăng 34% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân, 28% nguy cơ tử vong do bệnh mạch vành và 21% nguy cơ mắc bệnh mạch vành. WHO cũng ước tính mỗi năm có hơn 278.000 ca tử vong trên thế giới liên quan đến chất béo chuyển hóa sản xuất công nghiệp. Vì vậy, mức khuyến nghị là dưới 1% tổng năng lượng nạp vào, tức dưới 2,2 g mỗi ngày với người trưởng thành ăn 2.000 kcal.
Hiểu lầm 1: Bơ thực vật luôn tốt hơn bơ động vật
Vì bơ thực vật làm từ dầu thực vật nên từng có thời nó được coi là tốt cho sức khỏe hơn bơ, vốn là chất béo động vật. Thực ra, cách làm đông đặc quan trọng hơn nguyên liệu. Bơ thực vật và shortening được làm đông bằng phương pháp hydro hóa một phần có thể chứa nhiều chất béo chuyển hóa, và từ lâu đã được dùng rộng rãi để tạo độ giòn, giữ lâu cho bánh quy và bánh mì.
Ngày nay, nhiều sản phẩm đã thay đổi cách sản xuất và giảm mạnh chất béo chuyển hóa. Dù vậy, chọn bơ hay bơ thực vật thì thói quen chắc chắn nhất vẫn là xem cùng lúc hai dòng chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa trên bảng thành phần dinh dưỡng, đồng thời kiểm tra danh sách nguyên liệu có shortening hay dầu hydro hóa hay không.
Hiểu lầm 2: Ghi "0 g" nghĩa là hoàn toàn không có
Hàn Quốc bắt buộc ghi nhãn chất béo chuyển hóa trên thực phẩm chế biến như bánh kẹo từ năm 2007. Tuy nhiên, theo quy định của Bộ An toàn Thực phẩm và Dược phẩm Hàn Quốc, nếu mỗi khẩu phần chứa dưới 0,2 g chất béo chuyển hóa thì có thể ghi "0", còn từ 0,2 g đến dưới 0,5 g thì ghi "dưới 0,5 g". Với các loại dầu mỡ ăn, nếu dưới 2 g trong 100 g thì ghi "0".
Nói cách khác, "0 g" nghĩa là "rất ít", chứ không phải "hoàn toàn không có". Nếu một gói được chia thành nhiều khẩu phần, cũng nên nhớ rằng ăn hết một lần thì lượng đó sẽ cộng dồn lại. Nếu thấy shortening hay dầu hydro hóa trong danh sách nguyên liệu, an toàn hơn là nghĩ rằng sản phẩm có thể chứa một ít chất béo chuyển hóa dù ghi "0 g".
Hiểu lầm 3: Mọi chất béo chuyển hóa đều do nhà máy tạo ra
Chất béo chuyển hóa cũng có trong tự nhiên. Nó hình thành khi vi sinh vật trong dạ dày của các loài nhai lại như bò, cừu, dê biến đổi chất béo, nên thịt, sữa và các sản phẩm từ sữa của những loài này cũng chứa một lượng nhỏ.
WHO cho rằng chất béo chuyển hóa công nghiệp và tự nhiên có hại như nhau. Tuy vậy, quy định của các nước nhắm vào chất béo chuyển hóa công nghiệp làm từ dầu hydro hóa một phần. Các chính sách thực hành tốt nhất mà WHO khuyến nghị cũng là giới hạn chất béo chuyển hóa công nghiệp ở mức 2 g trên 100 g tổng chất béo trong mọi thực phẩm, hoặc cấm hẳn việc sản xuất và sử dụng dầu hydro hóa một phần.
Hiểu lầm 4: Cứ chiên rán là thành khối chất béo chuyển hóa
Đúng là đun dầu ở nhiệt độ cao sẽ tạo ra một ít chất béo chuyển hóa. Nhưng theo WHO, lượng tăng thêm khi chiên ở nhiệt độ cao chỉ tối đa khoảng 2–3%, không đáng kể so với mức trung bình 25–45% của dầu hydro hóa một phần.

Điều quyết định lượng chất béo chuyển hóa trong món chiên không phải là việc chiên mà là loại dầu được dùng. Tất nhiên, dầu dùng lâu sẽ bị ôi hóa và bản thân món chiên cũng nhiều năng lượng, nên ít chất béo chuyển hóa không có nghĩa là có thể ăn thoải mái.
Tóm lại
- Chất béo chuyển hóa là chất béo không bão hòa có chuỗi thẳng, chủ yếu đến từ dầu hydro hóa một phần.
- Mức khuyến nghị là dưới 1% tổng năng lượng, tức dưới 2,2 g mỗi ngày tính theo 2.000 kcal.
- Nhãn "0 g" nghĩa là dưới 0,2 g mỗi khẩu phần.
- Chất béo chuyển hóa tự nhiên cũng tồn tại, nhưng trọng tâm cần giảm là chất béo chuyển hóa công nghiệp.
Năm 2018, WHO đưa ra gói hành động REPLACE và kêu gọi loại bỏ chất béo chuyển hóa công nghiệp trước cuối năm 2023, nhưng mục tiêu chưa đạt được hoàn toàn. Tính đến năm 2023, có 53 quốc gia áp dụng chính sách thực hành tốt nhất, bao phủ 46% dân số thế giới. Khoảng trống còn lại có thể được lấp ngay trong giỏ hàng. Hãy đọc thêm một lần dòng chất béo chuyển hóa và danh sách nguyên liệu trên nhãn.
Bài viết nên đọc thêm