Đặt một tấm thẻ lên miệng cốc, đặt một đồng xu lên tấm thẻ rồi dùng ngón tay búng mạnh chỉ riêng tấm thẻ, đồng xu sẽ không đi theo tấm thẻ mà rơi gọn vào trong cốc. Trông như ảo thuật, nhưng hiện tượng này xảy ra vì vật có xu hướng giữ nguyên trạng thái ban đầu.
Tính chất này được phát biểu thành định luật quán tính (Law of Inertia). Isaac Newton đưa nó vào cuốn Principia năm 1687 như định luật thứ nhất trong các định luật chuyển động, vì vậy nó còn được gọi là định luật I Newton. Dụng cụ rất đơn giản, hãy cùng tự kiểm chứng.

Thí nghiệm định luật quán tính tại nhà
Có hai thí nghiệm. Một thí nghiệm cho thấy vật đang đứng yên muốn tiếp tục đứng yên, thí nghiệm còn lại cho thấy vật đang quay muốn tiếp tục quay. Cả hai chỉ mất vài phút và có thể thấy kết quả ngay bằng mắt.
Chuẩn bị
- 1 chiếc cốc (tốt hơn là cốc nhựa không vỡ)
- 1 tấm thẻ giấy cứng cỡ bưu thiếp
- 1 đồng xu
- 1 quả trứng sống, 1 quả trứng luộc và 1 chiếc đĩa rộng
Cách làm
- Đặt cốc trên mặt bàn phẳng và đặt tấm thẻ vào chính giữa miệng cốc.
- Đặt đồng xu lên tấm thẻ, ngay phía trên miệng cốc.
- Móc ngón trỏ vào ngón cái rồi bật ra, búng thật nhanh vào cạnh tấm thẻ theo phương ngang.
- Quan sát đồng xu rơi về đâu.
- Lần này, dùng tay kéo tấm thẻ thật chậm và so sánh kết quả.
Khi búng thẻ, đừng hất lên trên; bí quyết là dùng đầu ngón tay đánh vào mép thẻ theo phương ngang, ngắn và mạnh. Lúc đầu có thất bại thì làm vài lần là sẽ quen tay.
Thí nghiệm thứ hai dùng trứng. Lần lượt xoay quả trứng sống và quả trứng luộc trên đĩa như con quay, dùng ngón tay ấn nhẹ cho dừng lại rồi buông tay ngay.

Bạn sẽ thấy gì?
Khi búng nhanh tấm thẻ, chỉ có tấm thẻ bay sang một bên, còn đồng xu gần như rơi thẳng xuống tại chỗ và lọt vào cốc. Ngược lại, khi kéo thẻ chậm, đồng xu dễ bị tấm thẻ kéo đi theo rồi rơi ra ngoài cốc.
Với trứng, kết quả còn rõ hơn. Trứng luộc dừng hẳn khi bị ấn, nhưng trứng sống lại từ từ quay trở lại ngay khi buông tay. Ngay từ lúc mới xoay, trứng luộc quay nhanh và thẳng đứng, còn trứng sống quay chậm và lảo đảo.

Vì sao lại như vậy?
Định luật quán tính có thể phát biểu như sau: nếu tổng các lực tác dụng lên vật (hợp lực) bằng 0 thì vật đang đứng yên sẽ tiếp tục đứng yên, còn vật đang chuyển động sẽ tiếp tục chuyển động thẳng với cùng tốc độ. Khối lượng của vật càng lớn thì tính chất này, tức quán tính, càng lớn. Chiếc xe đẩy chất đầy hàng khó đẩy đi và khó dừng lại hơn xe đẩy rỗng là một ví dụ.

Viết thành công thức, điều đó có nghĩa là khi hợp lực ΣF = 0 thì vận tốc v không đổi. Thay hợp lực bằng 0 vào định luật II Newton F = ma thì gia tốc a cũng bằng 0, nên có người xem định luật I là trường hợp đặc biệt của định luật II. Tuy vậy, định luật I vẫn có ý nghĩa riêng vì nó xác định hệ quy chiếu mà các định luật chuyển động đúng nguyên vẹn, tức hệ quy chiếu quán tính.
Trong thí nghiệm đồng xu, giữa tấm thẻ và đồng xu có lực ma sát, nhưng khi búng thẻ thật nhanh, lực đó chỉ tác dụng lên đồng xu trong thời gian rất ngắn. Vì vậy đồng xu hầu như không bị đẩy sang ngang mà giữ nguyên trạng thái đứng yên, rồi rơi xuống do trọng lực ngay khi mất chỗ đỡ. Nếu kéo chậm, lực ma sát tác dụng lâu hơn và kéo đồng xu đi theo.
Thí nghiệm quả trứng cũng cùng một lẽ. Trứng luộc có phần bên trong đã đông lại nên chuyển động liền một khối với vỏ, còn trứng sống có phần bên trong là chất lỏng nên chuyển động tách rời vỏ. Ngón tay chỉ làm vỏ dừng lại; chất lỏng bên trong vẫn muốn giữ trạng thái đang quay nên lại kéo vỏ quay theo.
Aristotle cho rằng muốn vật chuyển động thì phải liên tục có lực tác dụng. Galileo Galilei thì nghĩ rằng nếu không có ma sát, quả bóng đang lăn sẽ không dừng lại. Bằng thí nghiệm tưởng tượng lăn bóng trên hai mặt dốc đối diện, ông suy luận rằng mặt dốc bên kia càng thoải thì bóng càng đi xa, và nếu là mặt phẳng ngang thì bóng sẽ lăn mãi. Tiếp đó, Newton đã tổng kết điều này thành định luật thứ nhất. Các vật quanh ta cuối cùng dừng lại không phải vì quán tính biến mất, mà vì có các lực như ma sát và lực cản không khí tác dụng lên chúng.
Quán tính trong đời sống
Khi xe buýt đang chạy đột ngột dừng lại, người ta chúi về phía trước; khi xe đang đứng yên bắt đầu chạy, người ta ngả ra sau. Dây an toàn là thiết bị giữ lại cơ thể đang muốn tiếp tục lao về phía trước lúc đó. Khi ô tô cua gấp, người nghiêng ra phía ngoài cũng vì cơ thể muốn tiếp tục đi theo hướng cũ. Giũ mạnh tấm chăn thì chỉ chăn chuyển động, còn bụi ở yên tại chỗ và rơi ra, cũng theo cùng nguyên lý đó.
Khi đầu búa bị lỏng, gõ mạnh đầu cán xuống sàn thì cán dừng lại nhưng đầu búa vẫn tiếp tục đi xuống và cắm chặt hơn vào cán. Tàu thăm dò vũ trụ vẫn tiếp tục bay rất lâu sau khi tắt động cơ cũng là vì hầu như không có ma sát và lực cản không khí, nên nó chuyển động theo quán tính.

Khi làm thí nghiệm, hãy dùng cốc nhựa thay vì cốc thủy tinh, và nhớ xoay trứng trên đĩa. Nếu đồng xu rơi vào cốc ngay lần đầu, thì trong khoảnh khắc ngắn ngủi ấy, bạn đã tận mắt thấy định luật I Newton. Lần tới khi nắm tay vịn trên xe buýt, hãy thử đoán trước cơ thể mình sẽ nghiêng về phía nào.
Bài viết nên đọc thêm