Bạn đã bao giờ thấy những cảnh tượng thảm khốc ở một đất nước xa xôi xuất hiện suốt nhiều ngày trên bản tin buổi tối, rồi ít lâu sau chính phủ tuyên bố cử nhân viên cứu trợ hoặc quân đội đến đó chưa? Quan điểm cho rằng tin tức truyền hình, đặc biệt là truyền hình trực tiếp, ảnh hưởng đến các quyết định ngoại giao và quân sự của chính phủ như vậy được ngành báo chí và truyền thông gọi là hiệu ứng CNN (CNN Effect).
Nói đơn giản, hiệu ứng CNN là ‘hiện tượng hình ảnh trên màn hình làm lay động dư luận, và dư luận đó thúc đẩy nhanh hơn hoặc làm đổi hướng các quyết định chính sách của chính phủ’. Thuật ngữ này lấy tên từ CNN, kênh tin tức 24 giờ ra đời năm 1980, và trở nên phổ biến qua Chiến tranh vùng Vịnh và cuộc khủng hoảng Somalia đầu thập niên 1990.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu môi trường ngoại giao đã thay đổi vì truyền hình trực tiếp 24 giờ, ba cách truyền thông tác động đến chính sách, các trường hợp Somalia và Bosnia, cùng những tranh luận xoay quanh hiệu ứng này và diện mạo của nó ngày nay.
Giữa hình ảnh thời sự và quyết định của chính phủ: hiệu ứng CNN trong nháy mắt
1. Truyền hình trực tiếp 24 giờ đã thay đổi chiếc đồng hồ ngoại giao

Trước khi có CNN, tin tức chiến tranh cần thời gian. Trong Chiến tranh Việt Nam, những cuộn phim quay được phải được vận chuyển trực tiếp, nhưng khi truyền hình vệ tinh trực tiếp trở nên phổ biến, cảnh tượng ở bên kia địa cầu lập tức hiện lên trên màn hình phòng khách.
(1) Kênh truyền hình nổi danh nhờ phát trực tiếp
CNN khẳng định vị thế khi phát trực tiếp vụ nổ tàu con thoi Challenger năm 1986 và cuộc giải cứu bé Jessica McClure rơi xuống giếng năm 1987. Trong Chiến tranh vùng Vịnh năm 1991, kênh này truyền hình trực tiếp diễn biến chiến sự từ bên trong Iraq, khiến khán giả và chính phủ các nước trên thế giới cùng lúc xem những hình ảnh giống nhau.
(2) Thời gian suy nghĩ bị rút ngắn
Margaret Tutwiler, khi đó là người phát ngôn Bộ Ngoại giao Mỹ, từng nói rằng thời gian để phản ứng bị nén lại và không còn chỗ cho việc phân tích hay thu thập thông tin tình báo. Ngày càng thường xuyên, hình ảnh xuất hiện trước còn lập trường chính thức của chính phủ phải chạy theo sau.
(3) Ngoại giao chạy theo hạn chót
Lloyd Cutler, cố vấn pháp lý của Tổng thống Jimmy Carter, gọi tình trạng này là ‘ngoại giao chạy theo hạn chót (foreign policy on deadline)’. Cựu Ngoại trưởng James Baker cũng nói rằng tin tức truyền hình buộc các nhà hoạch định chính sách phải vội vàng xác định lập trường.
2. Ba cách truyền thông tác động đến chính sách

Câu nói ‘tin tức làm thay đổi chính sách’ quá rộng nên khó kiểm chứng nguyên như vậy. Steven Livingston của Đại học George Washington (Mỹ) đã phân hiệu ứng CNN thành ba vai trò trong một bài báo năm 1997.

- Tác nhân thiết lập nghị trình (Agenda-Setting Agent): vai trò của những hình ảnh giàu cảm xúc được lặp lại, đưa cuộc khủng hoảng ở một đất nước xa xôi vốn bị bỏ quên thành vấn đề chính phủ buộc phải xử lý.
- Chất xúc tác tăng tốc (Accelerant): vai trò khiến các nhà hoạch định chính sách, vì sức ép của truyền hình trực tiếp, đưa ra quyết định nhanh hơn bình thường mà không cân nhắc đầy đủ.
- Vật cản (Impediment): vai trò khi thương vong hoặc cảnh tượng thảm khốc được đưa tin làm dư luận quay lưng, khiến chính phủ khó tiếp tục theo đuổi chính sách đã định.
- Tính bất định của chính sách (Policy Uncertainty): điều kiện cho thấy chính phủ càng chưa có đường lối rõ ràng thì ảnh hưởng của truyền thông càng lớn.
Khi tách ra như vậy, hiệu ứng CNN không còn là câu chuyện đơn giản rằng ‘tin tức điều khiển chính phủ’, mà trở thành một khung để xem xét truyền thông tác động vào lúc nào và theo hướng nào.
3. Những câu hỏi mà Somalia và Bosnia để lại

Hiệu ứng CNN thường được nhắc đến nhiều nhất gắn với các cuộc khủng hoảng nhân đạo đầu thập niên 1990. Tuy nhiên, khi xem xét kỹ từng trường hợp, sức mạnh của hình ảnh không đơn giản như ta nghĩ.
(1) Việc đưa quân đến Somalia có phải vì hình ảnh?
Năm 1992, Mỹ đưa quân đến hỗ trợ cứu trợ tại Somalia, quốc gia đang chịu nạn đói và nội chiến. Thế nhưng các nghiên cứu phân tích lượng tin tức cho thấy truyền hình không đi trước mà đi sau các động thái chính sách của chính phủ.
(2) Hình ảnh ở Mogadishu và cuộc rút quân
Sau trận giao tranh tại Mogadishu vào tháng 10 năm 1993, hình ảnh đám đông kéo lê thi thể một binh sĩ Mỹ tử trận được truyền đi trên bản tin. Tổng thống Bill Clinton tuyên bố sẽ rút quân Mỹ trước ngày 31 tháng 3 năm 1994, và những hình ảnh này được xem là ví dụ tiêu biểu cho việc truyền thông đóng vai trò vật cản.
(3) Những phản ứng trái ngược ở Bosnia
Khi hình ảnh các trại giam ở Bosnia được đưa tin vào tháng 8 năm 1992, chính phủ Mỹ ra tuyên bố lên án nhưng không hành động quân sự. Ngược lại, cuộc can thiệp của NATO sau vụ vây hãm Goražde năm 1994 được học giả người Anh Piers Robinson nêu là trường hợp của một hiệu ứng CNN mạnh.
4. Huyền thoại hay hiện thực: hiệu ứng CNN ngày nay

Các nghiên cứu về hiệu ứng CNN đã chuyển từ việc tranh cãi ‘có hay không’ sang việc đặt câu hỏi ‘nó xuất hiện trong điều kiện nào’.
(1) Hai điều kiện của Robinson
Trong cuốn sách năm 2002 The CNN Effect: The Myth of News Media, Foreign Policy and Intervention (Hiệu ứng CNN: huyền thoại về truyền thông tin tức, chính sách đối ngoại và can thiệp), Robinson cho rằng hiệu ứng mạnh cần hội đủ hai điều kiện: tin tức chỉ trích gay gắt chính sách của chính phủ trong khi nhấn mạnh nỗi khổ của dân thường và người tị nạn, và một chính phủ vẫn chưa quyết định có dùng vũ lực hay không.
(2) Sự quan tâm tạo nên khác biệt trong viện trợ
Sự chú ý của truyền thông cũng tạo ra khác biệt về mức độ giúp đỡ. Một phân tích cho biết đến tháng 2 năm 2005, cộng đồng quốc tế đã quyên góp khoảng 500 đô la cho mỗi người bị ảnh hưởng bởi trận sóng thần Ấn Độ Dương năm 2004, trong khi mỗi nạn nhân của cuộc nội chiến Uganda kéo dài 18 năm chỉ nhận được 50 xu.
(3) Hiệu ứng CNN trong thời đại điện thoại thông minh
Ngày nay, video quay bằng điện thoại của những người có mặt tại hiện trường và mạng xã hội thường lan truyền hình ảnh trước cả máy quay của các đài truyền hình. Nếu hình ảnh có sức mạnh lay chuyển chính sách, thì chúng ta cũng cần xem cảnh nào được chọn và cảnh nào bị bỏ sót.
Rốt cuộc, hiệu ứng CNN không phải là câu chuyện báo chí tùy ý điều khiển chính phủ, mà là câu chuyện về việc hình ảnh có thể thay đổi hướng đi và tốc độ của quyết định khi chính phủ còn do dự. Ý nghĩ đơn giản rằng điều gì hiện lên màn hình có thể thay đổi điều gì được quyết định, đó chính là bước đầu tiên để hiểu hiệu ứng CNN.