Bạn đã bao giờ chăm chú nghe giảng, vậy mà khi bắt tay vào giải bài lại phân vân không biết đáp án nào mới đúng chưa? Lúc nghe giảng thì tưởng như đã hiểu hết, nhưng chỉ cần câu hỏi được diễn đạt khác đi một chút là sự tự tin biến mất ngay. Phương pháp giảng dạy ra đời trong giảng đường vật lý của Đại học Harvard (Hoa Kỳ) để thu hẹp khoảng cách này chính là dạy học đồng đẳng (Peer Instruction).
Nói đơn giản, dạy học đồng đẳng có nghĩa là ‘phương pháp dạy học trong đó người học tự mình trả lời một câu hỏi khái niệm trước, sau đó giải thích cho người bạn ngồi bên cạnh và trả lời lại’. Năm 1991, giáo sư vật lý Eric Mazur của Đại học Harvard lần đầu áp dụng phương pháp này vào môn vật lý đại cương, và năm 1997 ông hệ thống hóa nó trong cuốn sách Peer Instruction: A User’s Manual, giúp phương pháp được biết đến rộng rãi.
Trong tài liệu này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu bối cảnh ra đời của dạy học đồng đẳng, trình tự gồm câu hỏi khái niệm và hai lần bỏ phiếu, những hiệu quả đã được nghiên cứu xác nhận, và cuối cùng là cách áp dụng tốt cùng những giới hạn của phương pháp.
Từ giảng đường chỉ ngồi nghe đến giảng đường cùng nhau giải thích – thế giới của dạy học đồng đẳng
1. Vì sao dạy học đồng đẳng ra đời?

Giáo sư Mazur từng tin rằng bài giảng của mình đang diễn ra tốt đẹp vì sinh viên đánh giá môn học rất cao. Rồi ông bắt gặp những nghiên cứu cho thấy sinh viên có thể giải bài tập tính toán mà không thật sự hiểu các khái niệm cơ bản bên dưới, và ông quyết định cho sinh viên của mình làm cùng một bài kiểm tra khái niệm.
(1) Sinh viên tính toán được nhưng khái niệm còn lung lay
Các câu hỏi trong bài kiểm tra khái niệm hỏi về những tình huống đời thường mà không cần công thức, nhưng nhiều sinh viên lại dựa vào trực giác hằng ngày và chọn sai. Điều đó cho thấy khả năng thay số vào công thức để tìm đáp án và khả năng hiểu khái niệm có thể là hai chuyện khác nhau.
(2) Vì sao giảng hay vẫn có thể không truyền đạt được
Mazur cho rằng người càng am hiểu nội dung bài giảng thì càng dễ quên người mới học hay vướng ở đâu. Ngược lại, người bạn ngồi bên vừa mới hiểu khái niệm đó lại có thể chỉ ra chỗ vướng của bạn mình tốt hơn – ý tưởng này trở thành điểm khởi đầu của dạy học đồng đẳng.
(3) Thử nghiệm ở Harvard đã thay đổi bài giảng
Từ năm 1991, ông chia thời gian lên lớp thành những phần giảng giải ngắn và các câu hỏi khái niệm. Ông yêu cầu sinh viên đọc trước nội dung trong giáo trình, còn trên lớp thì dành nhiều thời gian hơn để sinh viên tự suy nghĩ và thảo luận.
2. Dạy học đồng đẳng được tiến hành theo trình tự nào?

Một buổi học theo phương pháp dạy học đồng đẳng lặp lại cùng một trình tự cho mỗi khái niệm cốt lõi. Sau khi giảng giải ngắn, giảng viên đưa ra một câu hỏi khái niệm; sinh viên tự trả lời, thảo luận với người bên cạnh rồi trả lời lại.

- Câu hỏi khái niệm (ConcepTest): Câu hỏi trắc nghiệm kiểm tra việc hiểu khái niệm cốt lõi mà không cần tính toán, trong đó có cả những phương án sai nghe có vẻ hợp lý.
- Bỏ phiếu cá nhân (Individual Vote): Sinh viên tự suy nghĩ trong 1–2 phút rồi đưa ra câu trả lời bằng tín hiệu tay, thẻ hoặc thiết bị trả lời.
- Thảo luận đồng đẳng (Peer Discussion): Sinh viên tìm người bên cạnh đã chọn đáp án khác và dành 2–4 phút giải thích cho nhau vì sao đáp án của mình đúng.
- Bỏ phiếu lại và giải thích (Revote and Explanation): Sinh viên trả lời lại cùng câu hỏi, sau đó giảng viên tổng kết đáp án đúng cùng lý do rồi chuyển sang khái niệm tiếp theo.
(1) Tiêu chí quyết định có thảo luận hay không
Bài báo năm 2001 của Catherine Crouch và Mazur giải thích rằng thảo luận hữu ích nhất khi tỉ lệ trả lời đúng ở lần bỏ phiếu đầu tiên nằm trong khoảng 35–70%. Thấp hơn mức đó thì có thể câu hỏi còn mơ hồ hoặc khái niệm cần được giảng thêm; cao hơn thì không còn nhiều điều để thảo luận.
(2) Nói lý do chứ không chỉ nói đáp án
Mục đích của thảo luận không phải là đi theo đáp án của số đông mà là trao đổi lập luận. Vì vậy, sinh viên phải giải thích bằng lời vì sao đáp án mình chọn là đúng, và trong quá trình đó tự nhận ra chỗ mình còn hiểu chưa đủ.
(3) Lớp học bắt đầu từ việc đọc trước
Vì phần lớn thời gian lên lớp dành cho câu hỏi và thảo luận, sinh viên cần đọc giáo trình trước buổi học. Thông qua các bài đọc ngắn, Mazur nắm trước được những phần sinh viên thấy khó và điều chỉnh nội dung bài giảng.
3. Dạy học đồng đẳng hiệu quả đến mức nào?

Hiệu quả của dạy học đồng đẳng chủ yếu được đo bằng mức tăng điểm của bài kiểm tra khái niệm vật lý trước và sau khóa học. Chỉ số được dùng ở đây là mức tăng chuẩn hóa (normalized gain), biểu thị dưới dạng tỉ lệ phần điểm thực sự tăng được trong tổng số điểm có thể tăng.
(1) Mười năm số liệu từ các bài giảng ở Harvard
Theo số liệu do Crouch và Mazur tổng hợp, mức tăng chuẩn hóa năm 1990, khi môn học được dạy theo lối giảng truyền thống, là 0,25. Năm 1991, khi áp dụng dạy học đồng đẳng, con số này tăng lên 0,49 và đến năm 1997 đạt 0,74.
(2) Khảo sát quy mô lớn so sánh 6.542 sinh viên
Năm 1998, nhà vật lý Richard Hake đã so sánh dữ liệu của 62 khóa vật lý đại cương với 6.542 sinh viên. Mức tăng chuẩn hóa trung bình của các lớp học tương tác tích cực là 0,48, cao gấp khoảng hai lần so với 0,23 của các lớp giảng truyền thống.
(3) Những câu trả lời thay đổi sau thảo luận
Trong các câu hỏi khái niệm của khóa học mùa thu năm 1997 ở Harvard, gần một nửa số câu trả lời đúng xuất hiện sau khi thảo luận. Ngược lại, trường hợp đổi từ đáp án đúng sang đáp án sai trong lúc thảo luận chỉ chiếm 6%.
4. Cần gì để sử dụng tốt dạy học đồng đẳng?

Dạy học đồng đẳng bắt đầu từ vật lý, nhưng nay đã được dùng trong giảng đường của nhiều lĩnh vực như sinh học, hóa học, toán học và kỹ thuật. Tuy nhiên, chỉ chèn vài câu hỏi vào bài giảng thì hiệu quả không tự nhiên xuất hiện.
(1) Soạn câu hỏi khái niệm tốt
Nếu câu hỏi quá dễ hoặc chỉ đòi hỏi tính toán thì sẽ không có thảo luận. Chỉ khi đưa những ngộ nhận mà sinh viên thật sự hay mắc vào các phương án sai thì mới xuất hiện những câu trả lời khác nhau, và cuộc thảo luận thực sự mới bắt đầu xoay quanh sự khác biệt đó.
(2) Dù không ai biết, thảo luận vẫn có ích
Trong một nghiên cứu về lớp di truyền học tại Đại học Colorado (Hoa Kỳ) đăng trên tạp chí Science năm 2009, ngay cả khi ban đầu không ai trong nhóm thảo luận biết đáp án đúng, tỉ lệ trả lời đúng ở một câu hỏi mới tương tự vẫn tăng lên sau thảo luận. Điều này cho thấy không chỉ việc đi theo người bạn biết đáp án, mà chính quá trình cùng nhau suy luận cũng giúp hiểu bài.
(3) Gánh nặng về thời gian và chuẩn bị
Vì thời gian lên lớp được dành cho thảo luận nên lượng nội dung có thể truyền tải có thể giảm, và soạn câu hỏi tốt cũng tốn thời gian. Giảng viên phải dẫn dắt lớp học thật tỉ mỉ để sinh viên làm bài đọc trước và thảo luận không biến thành chuyện phiếm.
Rốt cuộc, dạy học đồng đẳng dựa trên niềm tin rằng việc học không diễn ra khi giảng viên nói nhiều hơn, mà khi sinh viên suy nghĩ và nói nhiều hơn. Vài phút ngắn ngủi giải thích cho người bên cạnh câu trả lời mà mình tự nghĩ ra có thể chính là lúc khái niệm thật sự trở thành của mình. Ý nghĩ đơn giản rằng sự hiểu biết thật sự chỉ lộ ra khi ta thử giải thích điều mình hiểu cho bạn bè – đó chính là bước đầu tiên để hiểu dạy học đồng đẳng.