Sau khi chứng kiến một vụ tai nạn giao thông, nếu có người hỏi bạn: “Hai chiếc xe chạy nhanh cỡ nào khi chúng đâm nát vào nhau?”, liệu ký ức của bạn có còn y nguyên như trước khi nghe câu hỏi đó? Chúng ta thường coi ký ức như một đoạn phim lưu trong đầu, nhưng các thí nghiệm tâm lý học cho thấy thông tin đến sau sự kiện có thể lặng lẽ hòa vào ký ức ban đầu. Tâm lý học gọi hiện tượng này là “hiệu ứng thông tin sai lệch (Misinformation Effect)”.
Nói đơn giản, hiệu ứng thông tin sai lệch là “hiện tượng ký ức về một sự kiện bị thay đổi do thông tin sai hoặc câu hỏi dẫn dắt tiếp nhận sau sự kiện đó”. Khái niệm này được nhà tâm lý học nhận thức người Mỹ Elizabeth Loftus phổ biến rộng rãi qua các nghiên cứu về trí nhớ của nhân chứng từ những năm 1970, dựa trên quan điểm rằng ký ức là một quá trình tái dựng, được ghép lại mỗi lần ta nhớ lại.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu kết quả của các thí nghiệm va chạm ô tô, cơ chế thông tin sai lệch len vào ký ức, ai dễ bị lung lay và khi nào, và cuối cùng là cách bảo vệ ký ức tại tòa án cũng như trong đời sống hằng ngày.
Ký ức là sự tái dựng, không phải bản ghi hình
1. Một từ đã làm thay đổi tốc độ và thêm cả kính vỡ
Nghiên cứu tiêu biểu giúp hiệu ứng thông tin sai lệch được biết đến rộng rãi là thí nghiệm va chạm ô tô do Loftus và John Palmer công bố năm 1974 trên tạp chí Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior. Các nhà nghiên cứu cho sinh viên đại học xem phim về các vụ tai nạn giao thông, rồi chỉ thay đổi một động từ trong câu hỏi.
(1) Ước tính tốc độ thay đổi theo động từ
Trong thí nghiệm thứ nhất, 45 sinh viên Đại học Washington được hỏi: “Hai chiếc xe chạy nhanh khoảng bao nhiêu khi chúng ○○ nhau?” Những sinh viên nghe từ “đâm nát (smashed)” trả lời trung bình 40,8 dặm/giờ, nhóm nghe “va chạm (hit)” trả lời 34,0 dặm/giờ, còn nhóm nghe “chạm vào (contacted)” trả lời 31,8 dặm/giờ. Dù xem cùng một đoạn phim, tốc độ ước tính vẫn khác nhau theo từ ngữ.
(2) Kính vỡ xuất hiện sau một tuần
Trong thí nghiệm thứ hai, 150 sinh viên được chia thành các nhóm 50 người để xem phim, và một tuần sau được hỏi: “Bạn có thấy kính vỡ không?” Trong phim không hề có kính vỡ, nhưng 32% (16 người) ở nhóm từng nhận câu hỏi “đâm nát” nói rằng đã thấy, nhiều hơn hẳn 14% (7 người) ở nhóm “va chạm” và 12% ở nhóm không được hỏi về tốc độ.
(3) Dấu hiệu cho thấy ký ức, chứ không chỉ câu trả lời, đã thay đổi
Kết quả này gợi ý rằng câu hỏi dẫn dắt không chỉ làm lung lay câu trả lời tại chỗ mà còn khiến người ta vẽ lại chính cảnh tai nạn theo hướng nghiêm trọng hơn. Theo thời gian, thông tin chứa trong câu hỏi đã định hình như thể là một phần của ký ức ban đầu.
2. Thông tin sai lệch len vào ký ức như thế nào?
Các nghiên cứu tiếp theo cho thấy không chỉ sắc thái của câu hỏi mà cả thông tin trái với sự thật cũng có thể thay đổi ký ức. Năm 1978, Loftus và các đồng nghiệp cho người tham gia xem các slide về một chiếc xe màu đỏ dừng trước biển “dừng lại”, rồi đưa cho một số người câu hỏi có nhắc đến biển “nhường đường”. Những người này thường chọn rằng mình đã thật sự thấy biển nhường đường.
- Sự kiện gốc (Original Event): Cảnh mà nhân chứng trực tiếp nhìn thấy và nghe thấy lúc đầu.
- Thông tin sau sự kiện (Post-event Information): Thông tin mới đến sau sự kiện qua câu hỏi, trò chuyện, tin tức báo chí và những kênh tương tự.
- Lỗi giám sát nguồn (Source Monitoring Error): Nhầm lẫn nguồn gốc của một ký ức, tưởng điều mình nghe được là điều mình tận mắt thấy.
- Tái dựng ký ức (Memory Reconstruction): Quá trình đan các mảnh còn sót lại với thông tin mới để ghép lại mỗi khi nhớ lại.
(1) Ghi đè và trộn lẫn
Loftus cho rằng thông tin mới có thể ghi đè lên ký ức ban đầu, hoặc hai thứ trộn lẫn rồi đông cứng thành một ký ức duy nhất. Việc thông tin nghe gần đây nhất dễ được nhớ ra hơn cũng được xem là lý do khiến thông tin sai lệch chiếm ưu thế.
(2) Tâm trí nhầm lẫn nguồn gốc
Một cách giải thích khác chú ý đến nguồn gốc hơn là nội dung của ký ức. Người ta vẫn nhớ cảnh tượng nhưng không phân biệt được mình đã tận mắt thấy hay nghe được sau đó trong câu hỏi, nên kể lại điều nghe được như thể chính mình đã chứng kiến.
(3) Ký ức ban đầu có biến mất không?
Năm 1985, Michael McCloskey và Maria Zaragoza báo cáo rằng trong bài kiểm tra đưa ra đáp án ban đầu cùng một lựa chọn khác không phải thông tin sai lệch, người tham gia phần lớn chọn đáp án ban đầu. Vì vậy vẫn có ý kiến phản bác rằng ký ức ban đầu không bị xóa, chỉ là thông tin sai lệch dễ được nhớ ra hơn mà thôi.
3. Ai dễ bị lung lay hơn, và khi nào?
Hiệu ứng thông tin sai lệch có thể xuất hiện ở bất kỳ ai, nhưng mức độ của nó thay đổi tùy người và tình huống. Các nhà nghiên cứu đã xác nhận rằng những điều kiện như thời gian trôi qua, tuổi tác và việc trò chuyện với người cùng chứng kiến sự kiện quyết định độ vững chắc của ký ức.
(1) Khoảng trống lớn dần theo thời gian
Khoảng cách giữa sự kiện và thông tin sai lệch càng dài, người ta càng dễ chấp nhận thông tin sai. Ký ức ban đầu càng mờ đi, thông tin mới càng dễ lấp vào chỗ trống. Ngược lại, những người quan sát sự kiện ban đầu lâu hơn thì ít bị lung lay hơn.
(2) Tuổi tác và người cùng trò chuyện
Trẻ em ở độ tuổi mẫu giáo dễ bị ảnh hưởng bởi thông tin sai lệch hơn trẻ lớn hay người lớn. Ngoài ra, khi các nhân chứng cùng thấy một sự kiện trò chuyện với nhau, ký ức của họ có thể trộn lẫn, hiện tượng này được gọi là sự đồng thuận ký ức (Memory Conformity).
(3) Ký ức về cả những sự kiện chưa từng xảy ra
Năm 1995, Loftus và Jacqueline Pickrell đã chen một câu chuyện bịa đặt về việc “bị lạc trong trung tâm mua sắm” vào giữa những kỷ niệm thời thơ ấu có thật thu thập từ gia đình. Khoảng một phần tư trong số 24 người tham gia trả lời rằng họ nhớ lại sự việc này ít nhất một phần, cho thấy thông tin sai lệch có thể vượt quá các chi tiết và tạo ra cả một sự kiện.
4. Cách bảo vệ ký ức tại tòa án và trong đời sống
Vì lời khai của nhân chứng có sức nặng lớn trong các phiên tòa, hiệu ứng thông tin sai lệch được đặc biệt coi trọng trong điều tra và xét xử. Việc thẩm vấn của cảnh sát, trò chuyện với các nhân chứng khác và tin tức báo chí đều có thể trở thành kênh bổ sung thông tin mới vào ký ức.
(1) Câu hỏi không dẫn dắt
Thay vì những câu hỏi ngầm gợi ý đáp án như “Chiếc xe đỏ đã vượt đèn, phải không?”, việc dùng câu hỏi mở như “Xin hãy kể lại từ đầu những gì anh chị đã thấy” sẽ thu hẹp chỗ cho thông tin sai lệch chen vào. Phỏng vấn nhận thức (Cognitive Interview) do hai nhà tâm lý học người Mỹ Ronald Fisher và Edward Geiselman xây dựng vào những năm 1980 cũng thể hiện nguyên tắc này.
(2) Ghi lại càng sớm càng tốt
Vì ký ức càng để lâu càng dễ trộn lẫn với thông tin khác, tốt nhất nên ghi lại những gì mình thấy ngay sau sự kiện, trước khi trò chuyện với người khác. Bản ghi đầu tiên sẽ là điểm chuẩn để kiểm tra sau này xem ký ức có bị thay đổi hay không.
(3) Cảnh báo có ích nhưng không hoàn hảo
Báo trước rằng có thể có thông tin sai lệch sẽ làm giảm hiệu ứng nhưng không xóa bỏ hoàn toàn. Rốt cuộc, chấp nhận rằng ngay cả một ký ức sống động và đầy tự tin cũng có thể khác với sự thật mới là cách phòng vệ vững chắc nhất.
Một suy nghĩ đơn giản rằng ngay cả cảnh tượng mình nhớ rõ ràng cũng có thể đã bị viết lại từng chút bởi những lời nghe được sau đó, đó chính là bước đầu tiên để hiểu hiệu ứng thông tin sai lệch.
