Có lẽ bạn từng lặng lẽ giơ tay theo mọi người trong cuộc họp khi tất cả cùng tán thành một ý kiến, dù trong lòng vẫn còn băn khoăn. Khi thấy hàng người dài trước một quán ăn, bạn cũng có thể cảm thấy món ăn ở đó hẳn ngon hơn. Đó là những lúc lựa chọn của người xung quanh có sức nặng hơn những gì chính mắt bạn thấy và sự phán đoán của bạn. Nghiên cứu đầu tiên cho thấy rõ tâm lý này trong phòng thí nghiệm chính là “Thí nghiệm về sự tuân theo của Asch (Asch Conformity Experiments)”.
Nói đơn giản, sự tuân theo là “hiện tượng thay đổi suy nghĩ hoặc hành vi của bản thân cho phù hợp với số đông do áp lực của nhóm”. Nhà tâm lý học xã hội Solomon Asch đã thiết kế thí nghiệm này để tìm hiểu liệu con người có làm theo câu trả lời sai của số đông ngay cả khi đáp án đã quá rõ ràng hay không.
Trong tài liệu này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu cách thí nghiệm được tiến hành, hai lý do khiến con người làm theo số đông, những điều kiện làm tăng hoặc giảm sự tuân theo và cách tránh bị cuốn theo trong cuộc sống hằng ngày.
Sức mạnh của sự tuân theo qua thí nghiệm về độ dài đoạn thẳng
Câu hỏi ai cũng thấy dễ, những câu trả lời trái ngược
Asch tiến hành thí nghiệm đầu tiên tại Swarthmore College ở Mỹ vào năm 1951. Những người tham gia là nam sinh viên đại học và được thông báo rằng họ sẽ tham gia một thí nghiệm về phán đoán thị giác. Có tám người ngồi quây quanh trong phòng, nhưng chỉ một người là người tham gia thực sự; bảy người còn lại là những người phối hợp với nhà nghiên cứu, đưa ra câu trả lời đã được thống nhất từ trước.
Nhiệm vụ rất đơn giản. Họ chỉ cần chọn trong ba đoạn thẳng trên một tấm thẻ đoạn có cùng độ dài với đoạn chuẩn trên tấm thẻ khác, rồi lần lượt nói to câu trả lời. Người tham gia thực sự luôn trả lời cuối cùng. Trong tổng số 18 lượt câu hỏi, có 12 lượt những người phối hợp cố tình đưa ra cùng một đáp án sai.
Kết quả thật đáng ngạc nhiên. Tỷ lệ trả lời sai của nhóm đối chứng trả lời một mình chưa đến 1%, nhưng khi số đông đưa ra đáp án sai, khoảng 1/3 số câu trả lời của người tham gia đã theo đáp án sai của số đông. Trong báo cáo về 123 người, khoảng 75% đã làm theo số đông ít nhất một lần, còn khoảng 25% chưa từng làm theo cho đến cuối thí nghiệm.
Asch viết rằng ông lo ngại trước việc những người trẻ thông minh và tử tế cũng có thể nói trắng thành đen. Điều đó có nghĩa là vấn đề không nằm ở thị lực hay trí thông minh, mà chính tình huống đối diện với số đông đã làm lung lay sự phán đoán.
Hai lý do khiến con người làm theo số đông
Trong các cuộc phỏng vấn sau thí nghiệm, người tham gia đã bộc bạch những suy nghĩ khác nhau. Một số nói rằng họ thực sự thấy đáp án của số đông có vẻ đúng; nhiều người nghi ngờ có lẽ mắt mình đã nhìn nhầm; cũng có người cho biết dù biết đáp án, họ vẫn làm theo vì không muốn một mình trở nên khác biệt. Năm 1955, Morton Deutsch và Harold Gerard giải thích sự tuân theo này bằng cách phân biệt hai dạng ảnh hưởng.
(1) Ảnh hưởng chuẩn mực
Đây là trường hợp một người chỉ làm theo số đông ở bề ngoài vì không muốn bị nhóm cô lập hoặc bị xem là kỳ quặc. Trong lòng vẫn tin đáp án của mình đúng, nhưng miệng lại nói đáp án của số đông.
(2) Ảnh hưởng thông tin
Đây là trường hợp một người làm theo vì tin rằng phán đoán của nhiều người sẽ chính xác hơn khi tình huống mơ hồ hoặc bản thân thiếu tự tin. Khi đó, chính suy nghĩ của họ cũng thay đổi theo số đông.
Trong thí nghiệm của Asch, cả hai dạng ảnh hưởng đều cùng tác động. Tuy nhiên, những người tham gia đã tuân theo thường nhớ số lần mình làm theo số đông ít hơn thực tế.
Những điều kiện làm tăng hoặc giảm sự tuân theo
Asch lần lượt điều chỉnh từng chút các điều kiện thí nghiệm để xem sự tuân theo mạnh lên hay yếu đi trong những tình huống nào.
- Quy mô số đông (Majority Size): Khi chỉ có một người đưa ra đáp án sai, người tham gia hầu như không làm theo; nhưng khi số người tăng lên hai hoặc ba, sự tuân theo tăng mạnh. Khi số người tăng thêm nữa, sự tuân theo cũng không tăng thêm.
- Sự phá vỡ nhất trí (Broken Unanimity): Khi một người phối hợp đưa ra đáp án đúng, sự tuân theo giảm rõ rệt. Ngay cả khi người đó đưa ra một đáp án sai khác với số đông, sự tuân theo cũng suy yếu.
- Cách thức trả lời (Response Mode): Khi người tham gia được yêu cầu viết câu trả lời ra giấy thay vì nói to, sự tuân theo giảm mạnh.
- Độ khó của nhiệm vụ (Task Difficulty): Khi chênh lệch độ dài giữa các đoạn thẳng được thu hẹp để làm câu hỏi khó hơn, người tham gia càng dựa vào số đông.
Sự tuân theo thay đổi theo văn hóa và thời đại
Năm 1996, Rod Bond và Peter Smith tổng hợp và phân tích 133 thí nghiệm tương tự được tiến hành tại 17 quốc gia. Kết quả cho thấy các nền văn hóa tập thể càng coi trọng sự hòa hợp của nhóm thì mức độ tuân theo càng cao; còn ở Mỹ, mức độ tuân theo giảm dần kể từ thập niên 1950. Như vậy, sự tuân theo thay đổi không chỉ theo tính cách cá nhân mà còn theo bầu không khí xã hội.
Cách phán đoán mà không bị cuốn theo
Thí nghiệm này thường được giới thiệu như bằng chứng cho thấy con người không thể đi ngược số đông, nhưng nhìn lại kết quả, 2/3 số câu trả lời vẫn giữ đáp án đúng, bất chấp số đông. Sự tuân theo là một xu hướng có thể giảm bớt tùy theo điều kiện, chứ không phải số phận không thể tránh khỏi. Có thể vận dụng những bài học từ thí nghiệm vào cuộc sống hằng ngày như sau.
Trong cuộc họp, việc yêu cầu mỗi người viết ý kiến trước hoặc để người có cấp bậc thấp hơn phát biểu trước có thể giảm tình trạng nghiêng hẳn về một phía. Chỉ cần một người nêu ý kiến khác cũng đủ thay đổi bầu không khí, nên chủ động phân công một người đảm nhận vai trò đưa ra ý kiến phản đối cũng là cách hay. Nguyên lý tương tự cũng vận hành trên mạng. Bình luận có nhiều lượt thích hoặc sản phẩm được chấm sao cao dễ khiến chúng ta tin tưởng ngay cả trước khi đọc nội dung; tin tức được nhiều người chia sẻ cũng dễ lan truyền mà chưa được kiểm chứng. Với mỗi cá nhân, thói quen tham khảo lựa chọn của số đông đồng thời xem xét thêm một lần cơ sở của phán đoán đó là gì sẽ rất hữu ích.
Lắng nghe tiếng nói của số đông, đồng thời kiểm tra đến cùng những gì chính mắt mình thấy: đó là bước đầu tiên để có sự phán đoán vững vàng.
