Trong bài này, tôi muốn biên soạn tài liệu về tâm lý phòng vệ (cơ chế phòng vệ), một yếu tố trong tâm lý học. Chính xác hơn, đây là một khái niệm quan trọng thuộc phân tâm học của Freud. Có thể xem cơ chế phòng vệ là những chiến lược mang tính bản năng mà con người sử dụng một cách vô thức để giảm bớt căng thẳng tâm lý do cảm giác lo âu hoặc xung đột gây ra.
Một số cơ chế phòng vệ có liên quan đến vô thức. Về vấn đề này, tài liệu dưới đây đã đề cập phần nào đến ý thức, tiền ý thức và vô thức, mời bạn tham khảo.
Tìm hiểu khái niệm ý thức, vô thức và tiền ý thức
Con người có khá nhiều loại cơ chế phòng vệ. Trong tài liệu này, tôi đã phân nhóm 12 cơ chế trong số đó để giúp bạn dễ hiểu hơn. Đây là cách phân nhóm do tác giả tự cân nhắc và lựa chọn, nên có thể có một số nội dung tạo cảm giác hơi gượng ép.
Cơ chế phòng vệ - Nhóm né tránh
Cơ chế phòng vệ của con người - Nhóm né tránh
Trước hết, tôi đã tập hợp bốn cơ chế thuộc nhóm né tránh, gồm dồn nén, phủ nhận, hợp lý hóa và cô lập.
Dồn nén là cơ chế phòng vệ trong lý thuyết phân tâm học, trong đó những trải nghiệm đau khổ hoặc suy nghĩ, xung động khó chấp nhận bị loại khỏi ý thức một cách vô thức. Cơ chế này khác với sự kiềm chế, tức cố ý không nghĩ đến điều mình biết, hoặc hành vi chủ động né tránh cuộc trò chuyện bằng cách nói: "Tôi không muốn nói về chuyện đó". Đây là khái niệm nền tảng trong phân tâm học của Freud, và không thể kết luận là dồn nén chỉ vì một người không nhớ ra điều gì đó hoặc né tránh trò chuyện.
Phủ nhận(phủ định) là việc phủ nhận những tình huống hoặc cảm xúc mà bản thân không thể chịu đựng. Đây là trạng thái tâm lý không thừa nhận và không chấp nhận sự thật ngay cả khi được người khác cho biết.
Hợp lý hóa là tâm lý gán những lý do có vẻ hợp lý cho hành vi không ngay thẳng của bản thân hoặc tình huống đáng thất vọng để biện minh cho chúng.
Cô lập(cô lập cảm xúc) là cơ chế phòng vệ trong lý thuyết phân tâm học, trong đó ký ức hoặc suy nghĩ về một sự việc được tách khỏi những cảm xúc đi kèm. Chẳng hạn, có thể giải thích cơ chế này bằng tình huống một người nhớ và kể lại nội dung của một sự việc đau khổ nhưng không cảm nhận được nỗi buồn hoặc sự tức giận khi ấy. Cơ chế này khác với dồn nén, tức loại chính ký ức ra khỏi ý thức, hoặc việc chủ động kìm nén cơn giận mà mình đang cảm thấy. Tuy nhiên, không thể kết luận là cô lập chỉ dựa vào biểu hiện nói chuyện bình tĩnh.
Cơ chế phòng vệ - Nhóm giải tỏa lo âu
Cơ chế phòng vệ của con người - Nhóm giải tỏa lo âu
Tiếp theo, tôi đã tập hợp những cơ chế phòng vệ giúp con người giải tỏa cảm giác lo âu. Nhóm này gồm phóng chiếu, thoái lui, chuyển dời và trí thức hóa.
Trước hết, Phóng chiếu là hành vi đổ lỗi cho người khác về những suy nghĩ hoặc hành vi không phù hợp của chính mình, như thể người khác mới là người có những suy nghĩ hoặc hành vi ấy.
Thoái lui là việc thực hiện những hành vi từng được sử dụng thành công thời thơ ấu để giải tỏa nỗi lo âu hoặc cảm giác bị đe dọa của bản thân. Ví dụ như khóc lóc, mè nheo và những hành vi mà một người có thể từng làm khi còn nhỏ.
Chuyển dời là việc khi có cảm xúc khó chịu với một người nào đó, ta lại bộc lộ cảm xúc ấy lên một đối tượng khác mà mình cho là yếu hơn. Hành vi này thường được gọi là "giận cá chém thớt".
Trí thức hóa là trường hợp một người vận dụng năng lực trí tuệ, chẳng hạn suy nghĩ hoặc phân tích chính vấn đề đó, để né tránh một vấn đề tâm lý gây đau khổ.
Cơ chế phòng vệ - Nhóm tìm kiếm sự thỏa mãn
Cơ chế phòng vệ của con người - Nhóm tìm kiếm sự thỏa mãn
Cuối cùng, nhóm tìm kiếm sự thỏa mãn tập hợp những trạng thái tâm lý nhằm thoát khỏi khủng hoảng trước mắt và đạt được cảm giác thỏa mãn. Tôi đã xếp sự hình thành phản ứng, bù trừ, đồng nhất hóa và thay thế vào nhóm này.
Sự hình thành phản ứng là việc trên thực tế hành động ngược lại với ý định vốn có trong suy nghĩ của bản thân.
Bù trừ là tâm lý muốn nỗ lực tích cực để thành công trong một lĩnh vực khác sau khi gặp thất bại lớn ở một việc nào đó. Mục đích là dùng thành công lần này để che lấp thất bại trước đó.
Đồng nhất hóa là tâm lý đạt được cảm giác thỏa mãn bằng cách đồng nhất bản thân với đối tượng mình kính trọng hoặc yêu thích.
Thay thế là tâm lý tìm một phương án khác kém tối ưu hơn để đạt được sự thỏa mãn thay thế, nhằm giải tỏa khao khát đối với một mục tiêu không thể đạt được.
Như vậy, chúng ta đã tìm hiểu về các cơ chế phòng vệ của con người dựa trên phân tâm học của Freud. Cơ chế phòng vệ là những hiện tượng tâm lý thường gặp trong đời sống hằng ngày, nên việc hiểu chúng sẽ mang lại kiến thức hữu ích có thể vận dụng trong cuộc sống. Ban đầu có thể bạn chưa quen, nhưng hãy thử luyện tập phân tích phản ứng của mọi người để nhận ra chúng thuộc loại cơ chế phòng vệ nào.
