Trong một buổi đào tạo nghiệp vụ ở công ty, nếu giảng viên mở giáo trình và đọc lần lượt từ đầu đến cuối, nhiều người sẽ nhanh chóng thấy chán. Thế nhưng chính những người ấy lại sáng mắt lên và đặt câu hỏi liên tục khi học một tính năng Excel cần dùng ngay trong cuộc họp ngày mai. Vì sao người lớn học tốt hơn hẳn khi nội dung gắn liền với công việc của mình? Một lý thuyết giáo dục tiêu biểu tìm cách trả lời câu hỏi này chính là “giáo dục học người lớn (Andragogy)”.
Nói đơn giản, andragogy là “nghệ thuật và khoa học giúp người lớn học tập”. Từ này ghép từ “andros” trong tiếng Hy Lạp nghĩa là người lớn và “agogos” nghĩa là dẫn dắt, đi đôi với “sư phạm học (Pedagogy)” mang nghĩa dẫn dắt trẻ em. Nhà giáo dục người Đức Alexander Kapp lần đầu dùng từ này vào năm 1833, còn nhà giáo dục học người Mỹ Malcolm Knowles đã hệ thống hóa nó thành lý thuyết giáo dục người lớn và phổ biến rộng rãi từ cuối thập niên 1960.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu bối cảnh ra đời của andragogy, sáu giả định mà Knowles đưa ra, các ví dụ trong đời sống và nơi làm việc, cùng những phê bình xoay quanh lý thuyết này.
Người lớn học như thế nào
Từ pedagogy đến andragogy
Trong thời gian dài, cách giáo dục ở nhà trường dựa trên pedagogy, tức phương pháp dạy trẻ em. Theo cách này, giáo viên quyết định học gì, khi nào và học như thế nào, còn người học làm theo kế hoạch đó.
(1) Sự phát triển của giáo dục người lớn
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, số người lớn tham gia đào tạo nghề và giáo dục suốt đời tăng mạnh. Khi đó, vấn đề lộ rõ: áp dụng nguyên xi cách dạy dành cho trẻ em vào người lớn thì không hiệu quả.
(2) Knowles gặp thuật ngữ này
Năm 1966 tại Boston, Knowles gặp nhà giáo dục người lớn Nam Tư Dušan Savićević và biết đến từ andragogy đang được dùng ở châu Âu. Ông mượn từ này để hệ thống hóa quan điểm của mình về việc học của người lớn, và năm 1970 xuất bản cuốn “Thực hành hiện đại trong giáo dục người lớn: Andragogy đối lập với Pedagogy (The Modern Practice of Adult Education: Andragogy versus Pedagogy)”.
(3) Vai trò của người dạy thay đổi
Trong andragogy, giáo viên không hẳn là người truyền đạt kiến thức mà gần với người hỗ trợ việc học (Facilitator) hơn. Bởi người lớn được xem là những người có thể tự dẫn dắt việc học của mình.
Sáu giả định của Knowles
Ban đầu Knowles tóm tắt quan điểm về cách người lớn học thành bốn giả định, về sau mở rộng thành sáu.
- Nhu cầu cần biết (Need to Know): Trước khi học điều gì, người lớn muốn biết trước tiên vì sao mình cần học nó.
- Kinh nghiệm (Experience): Kinh nghiệm người lớn tích lũy, kể cả những sai lầm, trở thành chất liệu quan trọng cho việc học.
- Khái niệm bản thân (Self-Concept): Người lớn muốn tự quyết định việc học của mình và tham gia vào cả việc lập kế hoạch lẫn đánh giá.
- Sự sẵn sàng học (Readiness to Learn): Người lớn quan tâm nhất khi học những nội dung có thể dùng ngay cho công việc hoặc cuộc sống.
- Định hướng học tập (Orientation to Learning): Việc học của người lớn không lấy môn học làm trung tâm mà hướng vào giải quyết vấn đề trước mắt.
- Động lực (Motivation): So với phần thưởng bên ngoài như điểm số hay lời khen, người lớn dễ được thúc đẩy hơn bởi động lực bên trong như sự tự tin và cảm giác hài lòng.
Sáu giả định này được dùng như một danh sách kiểm tra cho biết cần chú ý điều gì trước tiên khi dạy người lớn.
Andragogy trong đời sống và nơi làm việc
Có thể dễ dàng nhận ra nguyên lý của andragogy trong những tình huống học tập mà chúng ta từng trải qua.
Đào tạo nhân viên mới
Một chương trình đào tạo nhân viên mới tốt sẽ không đọc dài dòng nội quy công ty, mà trước hết cho thấy những tình huống công việc thực tế họ sẽ gặp và để họ thử giải quyết. Vì lý do học rõ ràng và có thể dùng ngay nên kiến thức cũng được nhớ lâu hơn.
Học dùng điện thoại thông minh sau khi nghỉ hưu
Người cao tuổi muốn gọi video với cháu sẽ học nhanh hơn nhiều nếu bắt đầu từ cách đạt được mục tiêu đó. Một lớp học bắt học thuộc danh sách tính năng ngay từ đầu sẽ nhanh chóng khiến họ mất hứng thú.
Lớp thảo luận chia sẻ kinh nghiệm
Trong chương trình đào tạo liên tục cho điều dưỡng, việc mỗi người chia sẻ những tình huống cấp cứu mình từng gặp và cùng tìm cách xử lý là ví dụ hay về việc dùng kinh nghiệm của người lớn làm chất liệu học tập.
Những phê bình xoay quanh andragogy
Andragogy đã góp phần lớn trong việc xác lập giáo dục người lớn thành một lĩnh vực riêng, nhưng cũng nhận không ít phê bình.
(1) Không rõ là lý thuyết hay nguyên tắc
Đến nay vẫn chưa có sự đồng thuận về việc andragogy là một lý thuyết học tập đã được kiểm chứng hay chỉ là tập hợp các nguyên tắc cho việc dạy học tốt. Chính Knowles cũng mô tả nó là một khung các giả định làm nền tảng cho một lý thuyết đang hình thành.
(2) Không thể phân chia rạch ròi theo tuổi
Về sau Knowles thay đổi quan điểm, xem pedagogy và andragogy là một dải liên tục kéo dài từ việc học do giáo viên dẫn dắt đến việc học do người học dẫn dắt. Điều đó có nghĩa là tùy tình huống, andragogy có thể phù hợp với trẻ em và pedagogy cũng có thể phù hợp với người lớn.
(3) Không phải người lớn nào cũng muốn tự học
Ở lĩnh vực mới tiếp xúc lần đầu, người lớn cũng có thể muốn được hướng dẫn chi tiết và theo một trình tự có sẵn. Nếu người dạy cho rằng người lớn thì tự lo được, việc học có khi lại bị bỏ lỡ.
Andragogy không chỉ là lời yêu cầu đơn giản đừng dạy người lớn như dạy trẻ con, mà là đề xuất hãy tôn trọng kinh nghiệm, nhu cầu và mong muốn tự quyết định của người học. Vì thế, ngày nay nó vẫn thường xuyên được tham khảo khi thiết kế chương trình đào tạo nghiệp vụ, giáo dục suốt đời và khóa học trực tuyến.
Trước khi dạy bất cứ điều gì, hãy hỏi người học vì sao họ muốn biết điều đó. Đó chính là bước đầu tiên của nền giáo dục giúp người lớn học tập.
