Khi con số trên phiếu lương lớn hơn năm ngoái, ai cũng thấy vui. Nhưng nếu trong cùng năm đó giá cả hàng hóa thiết yếu tăng còn nhiều hơn, thì số lương tăng thêm lại mua được ít đồ hơn. Con số thì lớn lên mà cuộc sống lại eo hẹp đi, một chuyện thật kỳ lạ. Dù vậy, nhiều người chỉ nhìn vào con số tăng lên và cảm thấy hoàn cảnh của mình đã khá hơn. Thuật ngữ giải thích tâm lý bị đánh lừa bởi vẻ bề ngoài của đồng tiền này chính là “ảo tưởng tiền tệ (Money Illusion)”.
Nói đơn giản, ảo tưởng tiền tệ là “sự nhầm lẫn khi đánh giá được mất dựa trên số tiền ghi trên đồng tiền, tức số tiền danh nghĩa, thay vì sức mua thực tế của nó”. Nhà kinh tế học người Mỹ Irving Fisher đã đặt tên cho hiện tượng này, và John Maynard Keynes đã làm cho nó được biết đến rộng rãi.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu ảo tưởng tiền tệ nhầm lẫn điều gì, các thí nghiệm khảo sát nổi tiếng cho thấy nó, những dấu vết nó để lại khắp nền kinh tế, và cách thoát khỏi sự nhầm lẫn này.
Tính tiền bị con số đánh lừa: Nguyên lý và tác động của ảo tưởng tiền tệ
Giá trị danh nghĩa và giá trị thực
Để hiểu ảo tưởng tiền tệ, trước hết cần phân biệt hai thước đo giá trị của đồng tiền.
- Giá trị danh nghĩa (Nominal Value): Số tiền đúng như ghi trên tờ tiền hay sổ tiết kiệm. Đó là những con số thấy ngay trước mắt, như lương tháng 3 triệu won hay lãi suất tiền gửi 3%.
- Giá trị thực (Real Value): Lượng hàng hóa và dịch vụ thực sự mua được bằng số tiền đó. Khi giá cả tăng, dù số tiền danh nghĩa vẫn như cũ, giá trị thực vẫn giảm đi.
Ví dụ, nếu lương tăng 3% trong khi giá cả tăng 5%, thì lương danh nghĩa tăng nhưng lương thực lại giảm khoảng 2%. Đồng tiền ngày nay không phải là vàng hay bạc tự thân có giá trị, nên giá trị thực tế của nó thay đổi theo mặt bằng giá. Ảo tưởng tiền tệ là thói quen chỉ nhìn vào số tiền danh nghĩa, thước đo dễ thấy hơn trong hai thước đo này, để đánh giá.
Ai sẽ hạnh phúc hơn? Thí nghiệm khảo sát nổi tiếng
Việc ảo tưởng tiền tệ có thực sự tồn tại hay không từng là đề tài tranh luận lâu dài giữa các nhà kinh tế học, vì có ý kiến phản bác rằng con người vốn lý trí nên cuối cùng sẽ suy nghĩ theo giá trị thực.
(1) Tiền lương của Ann và Barbara
Năm 1997, Eldar Shafir, Peter Diamond và Amos Tversky kể cho mọi người nghe câu chuyện về hai người. Ann được tăng lương 2% trong một năm giá cả không tăng, còn Barbara được tăng lương 5% trong một năm giá cả tăng 4%.
(2) Lý trí và cảm xúc trả lời khác nhau
Khi được hỏi ai khá hơn về mặt kinh tế, 71% chọn Ann, người có thu nhập thực tăng 2%. Nhưng khi được hỏi ai sẽ hạnh phúc hơn, 64% lại chọn Barbara, người có thu nhập thực chỉ tăng 1%. Biết tính toán là một chuyện, nhưng cảm xúc lại đi theo con số lớn hơn.
(3) Lương bị cắt và lương tăng ít
Cuộc khảo sát năm 1986 của nhóm nghiên cứu Daniel Kahneman cũng cho kết quả tương tự. Với công ty cắt giảm lương 7% khi giá cả không đổi, 62% cho là không công bằng; nhưng với công ty chỉ tăng lương 5% khi giá cả tăng 12%, chỉ 22% cho là không công bằng. Mức giảm thu nhập thực gần như giống nhau, vậy mà phản ứng lại khác biệt rất lớn.
Dấu vết để lại khắp nền kinh tế
Ảo tưởng tiền tệ không chỉ dừng lại ở cảm xúc của một người mà còn để lại dấu vết rõ rệt trên toàn bộ nền kinh tế.
(1) Giá cả và tiền lương khó thay đổi
Vì mọi người lấy số tiền danh nghĩa làm chuẩn, các công ty rất ngại cắt giảm lương và cửa hàng ít khi thay đổi bảng giá. Ảo tưởng tiền tệ được xem là một trong những lý do khiến giá danh nghĩa không dễ thay đổi ngay cả khi mặt bằng giá biến động.
(2) Những cam kết không tính đến lạm phát
Số tiền ghi trong hợp đồng hay luật thường không được tự động điều chỉnh theo mức tăng giá. Xét theo lý trí, lẽ ra chúng phải được điều chỉnh theo giá cả thường xuyên hơn nhiều so với thực tế, nhưng điều đó không xảy ra.
(3) Cuộc giằng co giữa thất nghiệp và lạm phát
Khi giá cả tăng nhanh, nếu người lao động hài lòng với việc tăng lương danh nghĩa, công ty có thể giữ lương thực ở mức thấp mà vẫn tuyển thêm người. Đó là lý do ảo tưởng tiền tệ thường xuất hiện khi giải thích đường cong Phillips (Phillips Curve), cho rằng lạm phát và thất nghiệp biến động ngược chiều nhau.
Cách thoát khỏi ảo tưởng tiền tệ
Ảo tưởng tiền tệ là sự nhầm lẫn mà bất kỳ ai làm việc với con số cũng có thể mắc phải, vì vậy nên chuẩn bị trước bằng vài thói quen.
(1) Luôn xem kèm với giá cả
Khi xem mức tăng lương hay lãi suất tiền gửi, hãy trừ đi tỷ lệ lạm phát trong cùng thời kỳ. Nếu lãi suất là 3% mà giá cả tăng 4%, thì con số trong sổ tiết kiệm tuy đã tăng nhưng lượng hàng thực sự mua được lại giảm.
(2) Thời gian càng dài càng phải cẩn thận
So sánh trực tiếp giá nhà hay tiền lương của vài chục năm trước với con số hiện nay sẽ khiến chênh lệch trông bị phóng đại. Những số tiền cũ cần được quy đổi sang giá trị đồng tiền hiện nay, có tính đến biến động giá cả trong khoảng thời gian đó, thì mới chính xác.
(3) Quy đổi thành lượng hàng hóa
Thay vì nhìn số tiền, hãy thử quy đổi thành số bữa ăn hay số lượt đi xe buýt mà số tiền đó mua được, giá trị thực sẽ hiện ra rõ hơn nhiều. Con người thường chỉ tính toán lại khi giá trị thực trở nên quá rõ ràng, chẳng hạn khi giá cả tăng rất nhanh hoặc khi ký hợp đồng dài hạn.
Ảo tưởng tiền tệ nảy sinh không phải vì con người ngốc nghếch, mà từ thói quen tự nhiên dùng con số trước mắt làm lối tắt để phán đoán. Chỉ cần nhớ rằng lối tắt ấy không phải lúc nào cũng là con đường đúng, bạn có thể cân nhắc tiền lương, tiết kiệm và đầu tư chính xác hơn nhiều.
Nghĩ trước đến những gì số tiền đó mua được thay vì con số trong sổ tiết kiệm, đó chính là bước đầu tiên của kinh tế học để đọc được giá trị thực sự của đồng tiền.
