Hãy hình dung một thư viện đang muốn bổ sung tạp chí học thuật cho một lĩnh vực nghiên cứu mới. Có tới hàng trăm tạp chí liên quan đến lĩnh vực đó, nhưng ngân sách có hạn nên thư viện không thể đặt mua tất cả. Khi ấy, nên chọn những tạp chí nào trước để các nhà nghiên cứu có thể tìm được nhiều bài báo cần thiết nhất?
Trong khoa học thư viện và thông tin, “định luật Bradford (Bradford's Law of Scattering)” được xem là một gợi ý từ lâu cho câu hỏi này. Quy luật này cho biết các bài báo về một chủ đề tập trung nhiều ở một số ít tạp chí cốt lõi, còn phần còn lại được đăng rải rác, mỗi nơi một ít, trên rất nhiều tạp chí.
Tài liệu này trình bày một cách dễ hiểu về bối cảnh ra đời và ý nghĩa của định luật Bradford, cách chia các vùng, ứng dụng trong thư viện và hoạt động nghiên cứu, cùng những điểm cần lưu ý khi sử dụng định luật này.
Tìm hiểu và vận dụng định luật Bradford
Bối cảnh ra đời của định luật Bradford
Người đầu tiên giải thích định luật này là Samuel Clement Bradford, một thủ thư tại Thư viện Bảo tàng Khoa học (Science Museum Library) ở London, Anh. Ông từ lâu đã quan tâm đến vấn đề thông tin khoa học phân tán trên quá nhiều tạp chí, khiến các nhà nghiên cứu không tìm được hết những bài báo cần thiết.
Bradford chọn hai chủ đề là địa vật lý ứng dụng và bôi trơn, rồi lần lượt đếm xem những bài báo liên quan được đăng trên tạp chí nào và có bao nhiêu bài. Sau đó, ông công bố kết quả trên tạp chí kỹ thuật Engineering của Anh vào năm 1934.
Kết quả khảo sát rất rõ ràng. Một số ít tạp chí đăng rất nhiều bài báo về chủ đề đó, trong khi phần lớn các tạp chí còn lại chỉ đăng một hoặc hai bài liên quan. Bradford gọi hiện tượng này là “sự phân tán (Scattering)”, vì vậy định luật này cũng thường được gọi là định luật phân tán Bradford.
Có lý do khiến ông dành nhiều tâm sức cho vấn đề này. Khi ấy, số lượng tạp chí khoa học đang tăng nhanh, nhưng các tạp chí tóm tắt hay công cụ tra cứu tập hợp và giới thiệu bài báo theo chủ đề chỉ bao quát một số chủ đề. Bradford cho rằng muốn xây dựng một dịch vụ thông tin đầy đủ thì phải biết tạp chí nào đăng những nội dung gì, và cuộc khảo sát này xuất phát từ chính mối trăn trở đó.
Cách phân chia vùng cốt lõi và các vùng bên ngoài
Để kiểm chứng định luật Bradford, trước hết cần sắp xếp các tạp chí về một chủ đề theo thứ tự từ nhiều đến ít bài báo liên quan. Sau đó, chia các tạp chí thành ba nhóm sao cho tổng số bài báo được chia thành ba phần gần bằng nhau.
(1) Vùng cốt lõi
Nhóm đầu tiên chỉ gồm rất ít tạp chí nhưng chứa 1/3 tổng số bài báo. Những tạp chí này được gọi là tạp chí cốt lõi của lĩnh vực đó.
(2) Vùng thứ hai
Để có được cùng một lượng bài báo, cần số tạp chí nhiều gấp vài lần so với vùng cốt lõi.
(3) Vùng thứ ba
Để có đủ 1/3 số bài báo cuối cùng, lại phải xem xét số tạp chí nhiều gấp vài lần so với vùng thứ hai.
Khi đó, số tạp chí trong ba vùng có tỷ lệ xấp xỉ 1 : n : n². Chẳng hạn, nếu n bằng 5 thì số tạp chí tăng từ 5 tạp chí cốt lõi lên 25 tạp chí ở vùng thứ hai và 125 tạp chí ở vùng thứ ba. Như vậy, càng muốn thu thập thêm cùng một lượng bài báo, số tạp chí cần xem xét càng tăng theo cấp số nhân.
Nhìn từ góc độ của nhà nghiên cứu sẽ thấy điều này rõ hơn. Chỉ cần xem vài tạp chí cốt lõi cũng có thể tìm được một phần đáng kể các bài báo quan trọng, nhưng để tìm đầy đủ cả những bài còn lại, phải tra cứu hàng chục, hàng trăm tạp chí có tên còn xa lạ. So với công sức bỏ ra để tìm kiếm, số bài báo mới tìm được ngày càng ít đi.
Ứng dụng trong thư viện và hoạt động nghiên cứu
Nơi đầu tiên ứng dụng định luật Bradford là công tác quản lý vốn tài liệu của thư viện. Dựa vào định luật này, ngay cả với ngân sách ít ỏi, thủ thư vẫn có thể ưu tiên chọn những tạp chí hữu ích nhất cho người dùng.
- Đặt mua tạp chí (Journal Subscription): Ưu tiên đặt mua các tạp chí thuộc vùng cốt lõi, đồng thời bổ sung bài báo ở các vùng bên ngoài thông qua mượn liên thư viện hoặc dịch vụ sao chụp toàn văn.
- Tìm kiếm tài liệu (Literature Search): Bắt đầu từ các tạp chí cốt lõi giúp nhà nghiên cứu tìm được nhiều bài báo quan trọng trong thời gian ngắn.
- Cơ sở dữ liệu chỉ mục (Indexing Database): Các cơ sở dữ liệu học thuật tham khảo sự phân bố này khi quyết định ưu tiên đưa tạp chí nào vào cơ sở dữ liệu.
Tư tưởng này về sau cũng ảnh hưởng đến Eugene Garfield khi ông xây dựng Chỉ mục Trích dẫn Khoa học. Nhận xét của Garfield rằng một số ít tạp chí cùng đóng vai trò cốt lõi trong nhiều lĩnh vực cũng tiếp nối hiện tượng tập trung và phân tán mà Bradford đã chỉ ra.
Những điểm cần lưu ý khi sử dụng định luật Bradford
Định luật Bradford có nhiều ứng dụng hữu ích, nhưng không phải là một định luật tự nhiên luôn đúng trong mọi trường hợp. Sự phân bố thực tế thay đổi tùy theo phạm vi chủ đề được xác định rộng đến đâu và khoảng thời gian khảo sát được chọn dài bao lâu.
Trong các lĩnh vực liên ngành kết hợp nhiều ngành học, tạp chí cốt lõi thường không rõ rệt và các bài báo phân tán rộng hơn nhiều. Ở những lĩnh vực mà sách chuyên khảo quan trọng hơn tạp chí, chẳng hạn như khoa học nhân văn, khó có thể áp dụng nguyên vẹn định luật này.
Ngoài ra, nếu chỉ bổ sung các tạp chí cốt lõi, thư viện có thể bỏ lỡ những nghiên cứu mới mẻ và độc đáo được đăng ở các vùng bên ngoài. Thay vì loại bỏ tất cả các tạp chí ở vùng bên ngoài, nên thường xuyên rà soát lại vốn tài liệu, đồng thời xem xét yêu cầu của người dùng và xu hướng nghiên cứu.
Định luật Bradford, cùng với định luật Lotka (Lotka's Law) về sự phân bố số bài báo theo tác giả và định luật Zipf (Zipf's Law) về tần suất sử dụng từ, được gọi là 3 định luật lớn của trắc lượng thư mục. Cả ba định luật đều có điểm chung là một lượng lớn tập trung vào một số ít đối tượng, nên tìm hiểu chúng cùng nhau sẽ giúp hiểu rộng hơn về dòng chảy thông tin học thuật.
Định luật Bradford là quy luật đầu tiên dùng số liệu để chỉ ra rằng thông tin không phân bố đồng đều. Hiểu định luật này giúp thư viện sử dụng ngân sách hạn chế một cách khôn ngoan hơn và giúp nhà nghiên cứu tìm được hướng đi giữa vô vàn bài báo.
Ưu tiên tìm ở nơi tập trung nhiều thông tin nhưng vẫn nhớ đến những nơi thông tin phân tán chính là bước đầu tiên để thu thập thông tin học thuật một cách khôn ngoan.
