Khi đi du lịch nước ngoài, bạn sẽ sớm nhận ra rằng cùng một chiếc bánh hamburger nhưng mỗi nước lại có giá khác nhau. Ở nước này, quy ra tiền nước mình thì thấy khá đắt, còn ở nước kia lại rẻ đến bất ngờ. Nếu một món gần như giống hệt nhau về hương vị lẫn kích cỡ mà giá lại chênh lệch nhiều như vậy, thì khoảng chênh ấy có lẽ ẩn chứa câu chuyện về giá trị đồng tiền của hai nước. Thứ biến ý tưởng này thành con số một cách khéo léo chính là ‘chỉ số Big Mac (Big Mac Index)’.
Nói đơn giản, chỉ số Big Mac là ‘chỉ số so sánh giá bánh hamburger Big Mac ở nhiều nước trên thế giới để ước đoán đồng tiền của mỗi nước đang được định giá cao hơn hay thấp hơn tỷ giá hợp lý’. Tuần báo kinh tế Anh The Economist công bố chỉ số này hằng năm kể từ năm 1986.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu bối cảnh ra đời của chỉ số Big Mac, lý thuyết ngang giá sức mua làm nền tảng cho nó, cách tính trên thực tế, cũng như những giới hạn và nhiều biến thể của chỉ số này.
Đọc tỷ giá bằng một chiếc bánh hamburger: Nguyên lý và cách dùng chỉ số Big Mac
Chỉ số Big Mac ra đời như thế nào?
Ngay từ đầu, chỉ số Big Mac không được tạo ra như một công cụ phân tích nghiêm túc.
(1) Khởi đầu nửa đùa nửa thật
Tháng 9 năm 1986, nhà báo Pam Woodall của The Economist đưa ra chỉ số này một cách nửa đùa nửa thật để trình bày lý thuyết tỷ giá khó hiểu sao cho dễ nắm bắt, và đó là điểm khởi đầu. Chính tờ báo cũng giới thiệu chỉ số này là ‘công cụ giúp lý thuyết tỷ giá dễ tiếp thu hơn một chút’.
(2) Vì sao lại là Big Mac?
McDonald’s có cửa hàng khắp thế giới, và món chủ lực Big Mac được làm với nguyên liệu và cách thức gần như giống nhau ở mọi nước. Hơn nữa, giá một chiếc Big Mac không chỉ gồm chi phí nguyên liệu mà còn phản ánh nhiều yếu tố của nước đó như tiền lương, tiền thuê mặt bằng và chi phí quảng cáo.
(3) Câu đùa được đưa vào sách giáo khoa
Dù không được thiết kế làm công cụ chính thức để đánh giá tỷ giá, ngày nay chỉ số này đã nổi tiếng khắp thế giới và xuất hiện trong nhiều sách giáo khoa và báo cáo kinh tế học. Thậm chí còn có cả từ ‘Burgernomics’, ghép từ hamburger (burger) và kinh tế học (economics).
Lý thuyết nền tảng: Ngang giá sức mua
Chỉ số Big Mac đem một ý tưởng lâu đời của kinh tế học áp vào chiếc bánh hamburger.
- Quy luật một giá (Law of One Price): Ý tưởng cho rằng cùng một món hàng thì mua ở đâu cũng phải có cùng một giá. Nếu giá khác nhau, sẽ có người mua ở nơi rẻ rồi bán ở nơi đắt, và cuối cùng giá sẽ được cân bằng.
- Ngang giá sức mua (Purchasing Power Parity): Lý thuyết mở rộng ý tưởng này ra giữa các quốc gia, cho rằng tỷ giá giữa hai đồng tiền phải dịch chuyển đến mức có thể mua cùng một giỏ hàng hóa với cùng một giá.
Vấn đề là rất khó tạo ra ‘cùng một giỏ hàng hóa’ ở mỗi nước. Phép tính ngang giá sức mua của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) riêng hàng tiêu dùng và dịch vụ đã có hơn 3.000 loại. The Economist đã chọn cách đơn giản hóa táo bạo là thay cả giỏ hàng khổng lồ ấy bằng một chiếc Big Mac.
Cách tính chỉ số Big Mac
Phép tính gồm hai bước, và thường lấy Mỹ làm nước chuẩn.
(1) Tìm tỷ giá mà chiếc hamburger cho thấy
Lấy giá Big Mac của một nước (tính bằng tiền nước đó) chia cho giá Big Mac ở Mỹ (tính bằng đô la). Vào tháng 7 năm 2023, Big Mac ở Thụy Sĩ có giá 6,70 franc Thụy Sĩ, còn ở Mỹ là 5,58 đô la, nên tỷ giá theo hamburger vào khoảng 1 đô la đổi 1,20 franc.
(2) So với tỷ giá thực tế
Khi đó tỷ giá thực tế vào khoảng 1 đô la đổi 0,87 franc. Vì tỷ giá theo hamburger cao hơn thực tế, nên theo phép tính này, đồng franc Thụy Sĩ đang bị định giá cao khoảng 38,5% so với đô la. Ngược lại, nếu tỷ giá theo hamburger thấp hơn tỷ giá thực tế thì đồng tiền của nước đó được xem là bị định giá thấp.
Giới hạn và các biến thể của chỉ số Big Mac
Chỉ số Big Mac thú vị và trực quan, nhưng có nhiều điểm khiến ta không nên tin hoàn toàn.
(1) Big Mac không thể xuất nhập khẩu
Giá hamburger bao gồm phần lớn những chi phí không thể mua bán giữa các nước như tiền thuê mặt bằng và tiền công. Vì vậy, chênh lệch giá không hẳn chỉ là chuyện tiền tệ. Nước nào có giá đất và tiền lương càng rẻ thì Big Mac càng dễ rẻ.
(2) Vị thế của Big Mac ở mỗi nước một khác
Ở một số nước, McDonald’s là bữa ăn ngoài đắt hơn quán ăn địa phương nên nhu cầu ít, đồng thời thuế, tình hình cạnh tranh và chiến lược giá cũng mỗi nơi một kiểu. Ở Ấn Độ, nơi nhiều người không ăn thịt bò, người ta so sánh ‘Chicken Maharaja Mac’ làm từ thịt gà thay cho Big Mac.
(3) Từng có chuyện cố tình ép giá
Vào khoảng năm 2011, khi chính phủ Argentina bị nghi ngờ công bố số liệu thống kê giá cả thấp hơn thực tế, liên tiếp có tin cho rằng McDonald’s tại đây bán Big Mac rẻ một cách bất thường. Đã dấy lên nghi vấn rằng chính phủ buộc hạ giá để chỉ số trông đẹp hơn, và vào tháng 6 năm 2012, sau các bài báo, giá combo Big Mac đột ngột tăng 26%.
(4) Xuất hiện nhiều chỉ số tương tự
Tháng 1 năm 2004, The Economist giới thiệu ‘chỉ số Tall Latte (Tall Latte Index)’ dùng cà phê Starbucks thay thế, còn Bloomberg tạo ra ‘chỉ số Billy (Billy Index)’ so sánh giá kệ sách Billy của IKEA. Ở châu Phi, nơi ít cửa hàng McDonald’s, cũng xuất hiện ‘chỉ số KFC (KFC Index)’ dùng giá gà KFC.
Chỉ số Big Mac không hẳn là công cụ dự đoán chính xác tỷ giá, mà gần với một công cụ tư duy giúp ai cũng có thể nắm được một lý thuyết khó. Chỉ với một chiếc hamburger quen thuộc cũng có thể hình dung xu hướng lớn của kinh tế thế giới, đó là lý do chỉ số này được yêu thích lâu đến vậy.
Thử một lần suy nghĩ về giá trị đồng tiền ẩn sau tấm bảng giá lạ lẫm gặp ở nơi du lịch, đó chính là bước đầu tiên của kinh tế học để hiểu về tỷ giá.
