Chiếc ghế làm từ ống thép uốn cong, chiếc đèn bàn gọn gàng không chút trang trí, những con chữ chỉ ghép từ hình tròn và hình vuông: nhiều đồ vật mà ngày nay chúng ta thấy “gọn gàng và hiện đại” đều bắt nguồn từ một ngôi trường ở Đức cách đây một trăm năm. Ngôi trường ấy chỉ mở cửa vỏn vẹn 14 năm, nhưng đã thay đổi mạnh mẽ diện mạo của thiết kế hiện đại, từ kiến trúc, nội thất cho đến đồ họa và kiểu chữ. Ngôi trường đó chính là “Bauhaus (Staatliches Bauhaus)”.
Nói một cách đơn giản, Bauhaus là “một trường nghệ thuật tồn tại ở Đức từ năm 1919 đến năm 1933, gắn kết thủ công với mỹ thuật và đặt nền móng cho thiết kế hiện đại bằng lối giáo dục thiết kế coi trọng sản xuất hàng loạt và công năng”. Trong tiếng Đức, cái tên này có nghĩa là “nơi xây nhà”, và nó cũng được dùng để chỉ chung phương pháp giảng dạy của trường lẫn phong cách của những tác phẩm ra đời từ đó.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu bối cảnh thành lập Bauhaus, lịch sử của ngôi trường nhiều lần dời đi, phương pháp giảng dạy độc đáo, cũng như đặc điểm và ảnh hưởng của lối thiết kế mà Bauhaus để lại.
Ngôi trường gắn kết nghệ thuật và kỹ thuật làm một: Bauhaus
Bauhaus bắt đầu như thế nào?
Bauhaus ra đời ngay sau khi Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc, trong bầu không khí người ta đang tìm kiếm một nền nghệ thuật mới phù hợp với một xã hội mới.
(1) Ngôi trường của Gropius
Tháng 4 năm 1919, kiến trúc sư Walter Gropius thành lập Bauhaus tại Weimar bằng cách hợp nhất một trường mỹ thuật và một trường thủ công mỹ nghệ. Trong bản tuyên ngôn thành lập, ông khẳng định mục tiêu cuối cùng của mọi hoạt động sáng tạo là kiến trúc, và kêu gọi phá bỏ bức tường ngăn cách giữa nghệ sĩ và thợ thủ công. Tên trường cũng được đặt để gợi nhớ đến “Bauhütte”, phường hội của những người thợ đá cùng nhau xây dựng các nhà thờ lớn thời Trung cổ.
(2) Những trào lưu đi trước
Tư tưởng của Bauhaus không tự nhiên mà có. Nền tảng của nó là quan điểm của William Morris người Anh, người cho rằng nghệ thuật phải phục vụ nhu cầu của xã hội, cùng những cuộc thảo luận của Liên minh Werkbund Đức (Deutscher Werkbund) về đồ vật tốt trong thời đại sản xuất hàng loạt.
(3) Đội ngũ giảng viên lừng danh
Những nghệ sĩ nổi tiếng như Paul Klee, Wassily Kandinsky và László Moholy-Nagy đã từng giảng dạy tại đây.
14 năm qua ba thành phố
Trong một thời gian ngắn, Bauhaus đã dời qua ba thành phố và trải qua ba đời hiệu trưởng. Mỗi lần như vậy, định hướng của trường cũng thay đổi đôi chút.
- Weimar (1919~1925): Gropius thành lập trường và xây dựng khung giáo dục.
- Dessau (1925~1932): Trường chuyển đến khu nhà mới với tường kính do chính Gropius thiết kế và bước vào thời kỳ hưng thịnh; từ năm 1928, Hannes Meyer đảm nhận vị trí hiệu trưởng.
- Berlin (1932~1933): Ludwig Mies van der Rohe, người trở thành hiệu trưởng năm 1930, thuê một tòa nhà nhà máy bỏ trống để duy trì trường.
Meyer tăng số đơn đặt hàng nhờ những thiết kế thực dụng, tiết kiệm chi phí và lần đầu tiên mang lại lợi nhuận cho trường vào năm 1929, nhưng rồi phải rời đi sau những xung đột chính trị. Cuối cùng, giữa những công kích cho rằng đây là sào huyệt của giới trí thức cộng sản và sức ép từ chính quyền Quốc xã, Bauhaus tự đóng cửa vào năm 1933.
Học bằng đôi tay, hướng tới nhà máy
Giáo dục ở Bauhaus không chỉ là học lý thuyết trong lớp. Sinh viên học bằng cách trực tiếp chạm vào vật liệu và làm ra đồ vật.
(1) Khóa dự bị
Tân sinh viên trước hết phải học “khóa dự bị (Vorkurs)”. Trong khóa học do Johannes Itten phụ trách đầu tiên này, sinh viên cảm nhận màu sắc, hình khối và tính chất của vật liệu bằng chính cơ thể mình, gạt bỏ những định kiến đã học trước đó.
(2) Lớp học tại xưởng
Sau khi hoàn thành khóa dự bị, sinh viên vào các xưởng như mộc, kim loại, dệt, tranh tường và in ấn để làm ra đồ vật thật. Gunta Stölzl của xưởng dệt đã trở thành nữ Meister (bậc thầy) đầu tiên của Bauhaus.
(3) Hướng tới sản xuất hàng loạt
Các mẫu thử làm ở xưởng được hoàn thiện để nhà máy có thể sản xuất với số lượng lớn. Cố gắng phát huy cùng lúc cá tính của nghệ sĩ và hiệu quả của công nghiệp chính là cốt lõi của giáo dục Bauhaus.
Đặc điểm và ảnh hưởng của thiết kế Bauhaus
Thiết kế Bauhaus nổi tiếng với hình khối đơn giản không thừa thãi và kết cấu trung thành với công năng.
(1) Những tác phẩm tiêu biểu
Chiếc ghế mà Marcel Breuer làm từ ống thép uốn cong ở Dessau vào khoảng năm 1925 về sau được gọi là “ghế Wassily” và đến nay vẫn còn được sản xuất. Herbert Bayer đã giới thiệu kiểu chữ “Universal” chỉ gồm chữ thường, không có chữ hoa.
(2) Tư tưởng lan ra thế giới
Sau khi trường đóng cửa, các giảng viên tản đi nhiều nước. Gropius dạy kiến trúc tại Đại học Harvard ở Mỹ, còn Moholy-Nagy thành lập “New Bauhaus” ở Chicago năm 1937. Tại Tel Aviv, Israel, vẫn còn “Thành phố Trắng” với hơn 4,000 tòa nhà được xây theo phong cách này.
(3) Phê bình và đánh giá
Cũng có những lời phê bình rằng việc quá chú trọng công năng đã tạo ra những không gian lạnh lẽo, thiếu hơi ấm con người. Dù vậy, các di tích liên quan đến Bauhaus ở Đức vẫn được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới vào năm 1996.
Bauhaus đã cho thế giới thấy rằng cái đẹp và công năng không đối chọi nhau mà có thể được thiết kế cùng nhau. Ngôi trường không còn nữa, nhưng tinh thần của nó vẫn sống trong những chiếc ghế ta ngồi, những màn hình ta dùng và những kiểu chữ ta đọc mỗi ngày. Trước khi thêm trang trí, hãy hỏi trước xem đồ vật này tồn tại để làm gì; đó chính là bước đầu tiên của thiết kế tốt mà Bauhaus đã dạy.
