Hãy hình dung có hai ứng dụng có cùng chức năng. Một ứng dụng có màu sắc và chữ được sắp xếp ngay ngắn, khoảng trống rộng rãi, còn ứng dụng kia có các nút chen chúc và màu sắc thiếu thống nhất. Dù chưa từng bấm thử, nhiều người vẫn cảm thấy ứng dụng đầu tiên sẽ dễ dùng hơn. Xu hướng cho rằng thiết kế đẹp mắt dễ sử dụng hơn chính là “hiệu ứng thẩm mỹ–khả dụng (Aesthetic-Usability Effect)”.
Nói đơn giản, hiệu ứng thẩm mỹ–khả dụng là “xu hướng tin rằng sản phẩm đẹp hoạt động tốt hơn và dễ sử dụng hơn, ngay cả khi trên thực tế chúng không hiệu quả hơn”. Hiện tượng này được hai nhà nghiên cứu Masaaki Kurosu và Kaori Kashimura thuộc Trung tâm Thiết kế Hitachi tại Nhật Bản báo cáo lần đầu vào năm 1995 qua một thí nghiệm với màn hình máy rút và gửi tiền tự động.
Trong tài liệu này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu từ thí nghiệm đầu tiên phát hiện hiệu ứng này đến các nghiên cứu mở rộng kiểm chứng trong những nền văn hóa khác và khi sử dụng thực tế, lý do vẻ đẹp khiến con người bao dung hơn, cùng những giới hạn cần biết khi ứng dụng vào thiết kế.
Cơ chế khiến vẻ đẹp thay đổi cảm nhận về sự dễ sử dụng
Hiệu ứng thẩm mỹ–khả dụng là gì?
Trước tiên, Kurosu và Kashimura yêu cầu 26 người, gồm các nhà thiết kế và kỹ sư, bố trí các nút và ô hiển thị trên màn hình máy rút và gửi tiền tự động theo cách họ cho là tốt nhất. Sau đó, họ cho 252 người xem 26 phương án bố trí thu được và chấm mức độ trông có vẻ dễ dùng cũng như mức độ đẹp mắt của từng phương án trên thang điểm 10. Khi đó, hai nhà nghiên cứu phân chia tính khả dụng thành hai loại.
- Tính khả dụng bề ngoài (Apparent Usability): Mức độ dễ sử dụng được cảm nhận chỉ qua việc nhìn màn hình, trước khi trực tiếp dùng thử.
- Tính khả dụng thực tế (Inherent Usability): Mức độ dễ sử dụng nằm trong thiết kế, quyết định hiệu quả sử dụng thực tế, chẳng hạn như trình tự thao tác hay cách nhóm các nút.
Kết quả phân tích cho thấy tính khả dụng bề ngoài có tương quan khá cao với điểm đánh giá vẻ đẹp, khoảng 0.589, nhưng phần lớn mối liên hệ với các yếu tố cấu thành tính khả dụng thực tế đều yếu. Điều này có nghĩa là ngay cả khi cố gắng đánh giá chức năng, con người vẫn chịu ảnh hưởng lớn từ hình thức bên ngoài.
Sức mạnh của vẻ đẹp được xác nhận qua thí nghiệm
Kết quả này làm nảy sinh nghi vấn rằng đó có thể là do đặc trưng văn hóa Nhật Bản. Năm 1997, Noam Tractinsky thuộc Đại học Ben-Gurion ở Israel đã cho 104 sinh viên kỹ thuật Israel xem cùng 26 phương án bố trí ấy, và tương quan giữa vẻ đẹp với tính khả dụng bề ngoài lại còn cao hơn, đạt khoảng 0.921.
(1) Ấn tượng còn lại sau khi sử dụng
Trong bài báo “Cái đẹp thì dễ dùng (What is Beautiful is Usable)” năm 2000, Tractinsky và các cộng sự đã cho 132 người trực tiếp sử dụng máy rút và gửi tiền tự động được mô phỏng trên máy tính. Sau khi hoàn thành 11 nhiệm vụ, người tham gia chấm điểm lại, và đánh giá sau sử dụng thay đổi theo mức độ đẹp mắt của màn hình nhiều hơn là theo tính khả dụng thực tế.
(2) Cách đánh giá tương tự như khi nhìn nhận con người
Nhóm nghiên cứu cho rằng kết quả này tương tự hiện tượng “Cái đẹp thì tốt (What is Beautiful is Good)” được các nhà tâm lý học xã hội phát hiện vào năm 1972. Giống như việc đoán rằng người có ngoại hình hấp dẫn cũng có tính cách tốt, hiệu ứng hào quang, trong đó một ấn tượng tốt kéo theo những đánh giá tích cực khác, cũng xuất hiện ở sản phẩm.
Vì sao vẻ đẹp khiến con người bao dung hơn
Trong cuốn sách “Thiết kế cảm xúc (Emotional Design)” xuất bản năm 2004, nhà khoa học nhận thức Donald Norman đã giải thích hiện tượng này từ góc nhìn cảm xúc. Ông chia quá trình con người tiếp nhận sản phẩm thành ba cấp độ.
- Cấp độ bản năng (Visceral Level): Ấn tượng đầu tiên và sự thu hút xuất hiện ngay khi nhìn thấy và chạm vào sản phẩm.
- Cấp độ hành vi (Behavioral Level): Sự tiện lợi và cảm giác thao tác được cảm nhận khi thực sự sử dụng.
- Cấp độ suy ngẫm (Reflective Level): Những suy nghĩ cân nhắc sản phẩm có ý nghĩa gì với bản thân và sẽ được người khác nhìn nhận ra sao.
Theo Norman, khi cảm xúc tích cực xuất hiện ở cấp độ bản năng, con người cảm thấy thư thái hơn và có xu hướng tìm cách khác để vượt qua những bất tiện nhỏ. Vì vậy, với sản phẩm đẹp, người dùng thường ít xem những khuyết điểm nhỏ là vấn đề và kiên nhẫn lâu hơn. Sự bao dung này còn có thể giúp giữ chân người mới sử dụng, khiến họ không dễ bỏ cuộc trong lúc làm quen với những chức năng lạ.
Những giới hạn cần biết trước khi dựa vào vẻ đẹp
Tuy nhiên, không nên xem hiệu ứng này là giải pháp vạn năng cho thiết kế. Tổ chức nghiên cứu trải nghiệm người dùng Nielsen Norman Group chỉ ra những giới hạn sau.
(1) Chỉ che lấp được những vấn đề nhỏ
Màn hình đẹp mắt khiến người dùng dễ bỏ qua những bất tiện nhỏ, nhưng không thể che lấp vấn đề lớn như việc cuối cùng vẫn không tìm được thông tin mong muốn. Ngay cả bức ảnh nền khổ lớn ban đầu khiến người dùng trầm trồ cũng nhanh chóng trở thành nguyên nhân gây bực bội nếu làm thông tin khó tìm hơn.
(2) Làm sai lệch kiểm thử tính khả dụng
Có trường hợp người tham gia chật vật hoàn thành nhiệm vụ nhưng vẫn cho điểm cao vì “màu sắc dễ chịu nên tôi thích”. Vì vậy, khi kiểm thử, cần xem xét cả hành vi thực tế và những điểm người dùng gặp thất bại thay vì chỉ dựa vào lời họ nói.
(3) Gây tác dụng ngược khi trang trí lấn át chức năng
Nếu dùng màu nhạt đến mức khó đọc chữ hoặc các chuyển động cầu kỳ khiến nút bấm khó tìm, vẻ đẹp lại trở thành gánh nặng. Thiết kế tốt là làm nổi bật công dụng bằng cách bố trí ngăn nắp và độ tương phản rõ ràng, thay vì chỉ thêm đồ trang trí.
Hiệu ứng thẩm mỹ–khả dụng cho thấy vẻ đẹp không chỉ là yếu tố trang trí mà còn là sức mạnh khiến người dùng tin tưởng và muốn thử sản phẩm. Tuy nhiên, sức mạnh đó phát huy lớn nhất khi được chức năng hỗ trợ, và hình thức bên ngoài không thể che giấu những khuyết điểm lớn.
Trau chuốt để cả hình thức lẫn công dụng cùng tốt hơn chính là bước đầu tiên tạo nên thiết kế được người dùng tin tưởng và sử dụng lâu dài.
