Khi chọn một chiếc ghế mới, chúng ta xem xét điều gì trước tiên? Cân nhắc xem ngồi có thoải mái không, có xếp chồng được nhiều chiếc không, có đủ nhẹ để xách bằng một tay không, ta sẽ nhận ra rằng hình dáng của chiếc ghế rốt cuộc bắt nguồn từ công năng “ngồi”. Câu nói gói gọn ý tưởng này trong thiết kế và kiến trúc chính là hình thức đi theo công năng (Form Follows Function).
Nói một cách đơn giản, nguyên tắc hình thức đi theo công năng có nghĩa là ‘hình dáng của đồ vật hay công trình phải xuất phát từ công việc mà nó đảm nhận’. Đây là cách diễn đạt của kiến trúc sư người Mỹ Louis Sullivan trong bài viết “The Tall Office Building Artistically Considered” (Tòa nhà văn phòng cao tầng nhìn từ góc độ nghệ thuật) đăng trên tạp chí Lippincott’s Monthly Magazine năm 1896; câu gốc là ‘hình thức luôn đi theo công năng’ (form ever follows function).
Trong bài viết này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu bối cảnh ra đời của câu nói, cách nguyên tắc vận hành trong thực tế, ảnh hưởng của nó đối với thiết kế hiện đại, cũng như những phê phán và giới hạn xoay quanh nguyên tắc này.
Nguyên tắc thiết kế hỏi về công năng trước hình dáng: hình thức đi theo công năng
1. Câu nói ra đời từ những tòa nhà cao tầng ở Chicago

Cuối thế kỷ 19 ở Mỹ, nhờ kết cấu khung thép và thang máy, những tòa nhà văn phòng cao hơn trước rất nhiều bắt đầu mọc lên. Các kiến trúc sư băn khoăn không biết nên khoác cho những công trình xa lạ này diện mạo như thế nào, và nhiều người đã mượn nguyên xi các chi tiết trang trí từ sách mẫu của những phong cách cũ.
(1) Câu hỏi của Sullivan
Trước khi quyết định diện mạo bên ngoài, Sullivan hỏi trước tiên tòa nhà cao tầng dùng để làm gì. Vì công năng đã được xác định – tầng dưới là cửa hàng và lối ra vào, phần giữa là những văn phòng giống hệt nhau chồng lên từng tầng, trên cùng là không gian đặt thiết bị – ông cho rằng diện mạo bên ngoài cũng phải thể hiện sự phân chia đó.
(2) Tòa nhà Wainwright
Tòa nhà Wainwright (Wainwright Building) cao 10 tầng mà ông cùng người cộng sự Dankmar Adler xây dựng tại St. Louis, Mỹ vào năm 1890–1891 là tác phẩm tiêu biểu thể hiện ý tưởng này. Cấu trúc chia thành đế, thân và đỉnh được lấy cảm hứng từ cấu tạo của cột cổ điển, và tòa nhà được công nhận là Địa danh Lịch sử Quốc gia Hoa Kỳ vào năm 1968.
(3) Những ý tưởng tương tự xuất hiện trước đó
Sullivan không phải là người đầu tiên nghĩ như vậy. Vitruvius thời La Mã cổ đại cho rằng kiến trúc phải có sự bền vững, công năng và vẻ đẹp; tu sĩ người Ý thế kỷ 18 Carlo Lodoli và nhà điêu khắc người Mỹ thế kỷ 19 Horatio Greenough cũng chủ trương rút ra hình thức từ công năng.
2. Nguyên tắc vận hành như thế nào?

Sullivan tìm căn cứ cho nguyên tắc này trong tự nhiên. Ông cho rằng hình dáng của sinh vật – như con đại bàng đang bay, bông hoa táo đang nở hay con ngựa kéo xe – đều thể hiện việc mà chúng làm, và viết rằng “Ở nơi công năng không thay đổi, hình thức cũng không thay đổi”.

- Công năng (Function): công việc và mục đích sử dụng mà đồ vật hay công trình phải đảm nhận
- Hình thức (Form): diện mạo nhìn thấy được như kích thước, hình dáng, vật liệu và cấu tạo
- Trang trí (Ornament): hoa văn hay chi tiết tô điểm thêm vào không liên quan đến công năng
- Tiền lệ (Precedent): hình dáng mượn nguyên xi từ phong cách cũ hoặc sách mẫu
(1) Ghi ra công năng trước
Khi bắt đầu thiết kế, trước hết hãy xác định ai sẽ dùng, dùng ở đâu và để làm gì. Với chiếc ghế, những điều kiện như tư thế ngồi, nhu cầu xếp chồng nhiều chiếc và trọng lượng dễ mang vác sẽ trở thành điểm xuất phát của hình dáng.
(2) Rút ra hình dáng từ nhu cầu
Khi điều kiện đã rõ, ta chọn kết cấu, kích thước và vật liệu đáp ứng được chúng. Giống như chiếc Fiat Multipla có hình dáng thân xe xuất phát từ mục tiêu xếp sáu chỗ ngồi thành hai hàng, diện mạo bên ngoài trở thành kết quả của việc đáp ứng nhu cầu.
(3) Hình dáng cho biết công năng
Một hình thức được làm tốt sẽ chỉ cho người dùng cách sử dụng mà không cần sách hướng dẫn. Cũng như chỉ cần nhìn hình dáng tay nắm là biết nên kéo hay đẩy, khi công năng được thể hiện ra bên ngoài, người dùng sẽ ít bối rối hơn.
3. Ảnh hưởng đối với thiết kế hiện đại

Câu nói ngắn gọn này đã thay đổi mạnh mẽ hướng đi của thiết kế thế kỷ 20. Từ sau những năm 1930, các kiến trúc sư hiện đại chủ nghĩa coi câu nói này như một khẩu hiệu và hiểu nó theo nghĩa trang trí là thứ không cần thiết.
(1) Phản ứng chống lại trang trí
Trong bài diễn thuyết năm 1910 “Trang trí và tội ác” (Ornament and Crime), kiến trúc sư người Áo Adolf Loos đã phê phán việc trang trí quá mức. Những người theo chủ nghĩa hiện đại tiếp nhận cả câu nói của Sullivan lẫn lập luận của Loos, và dần coi trang trí là thứ thừa thãi.
(2) Biểu tượng của hy vọng và tiến bộ
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, những người theo chủ nghĩa hiện đại đặt mục tiêu cải thiện môi trường sống của người bình thường. Trong dòng chảy đó, những công trình và đồ vật đơn giản đặt công năng lên hàng đầu được xem như biểu tượng của hy vọng và tiến bộ.
(3) Sản phẩm và màn hình ngày nay
Trong thiết kế công nghiệp và thiết kế trải nghiệm người dùng (UX) ngày nay, nguyên tắc này vẫn là câu hỏi cơ bản. Thái độ hỏi trước ‘nút này dùng để làm gì’ trước khi vẽ dù chỉ một nút bấm chính là sự kế thừa tư tưởng của Sullivan.
4. Phê phán và giới hạn xoay quanh nguyên tắc

Thú vị là bản thân Sullivan lại không từ bỏ trang trí. Trên tòa nhà bách hóa Carson, Pirie, Scott and Company Building ở Chicago, những chi tiết trang trí bằng sắt lộng lẫy theo phong cách Art Nouveau do ông thiết kế quấn quanh như dây leo.
(1) Không có một đáp án duy nhất
Frank Lloyd Wright, người từng làm việc dưới quyền Sullivan, đã nói lại rằng ‘hình thức và công năng là một’. Năm 1936, ông thậm chí còn phê phán khẩu hiệu này vì đã sinh ra những tòa nhà mỏng manh trông như được cắt từ bìa các-tông bằng kéo.
(2) Vấn đề của những hình dáng bán được
Sau khi mẫu xe khí động học Chrysler Airflow ra đời vào những năm 1930, ngành ô tô Mỹ trong một thời gian đã không dùng hình dáng tối ưu về khí động học cho xe sản xuất hàng loạt. Lý do là lo ngại rằng nếu mọi chiếc xe đều có chung hình giọt nước thì có thể bất lợi cho doanh số. Nguyên tắc MAYA của Raymond Loewy cũng cho rằng phạm vi mà con người có thể chấp nhận sẽ giới hạn thiết kế mang tính công năng.
(3) Hình thức cũng đi theo cảm xúc
Cũng có câu nói ‘hình thức đi theo cảm xúc’ (Form Follows Emotion), vốn là tên cuốn sách năm 1999 về frog design – công ty do nhà thiết kế người Đức Hartmut Esslinger sáng lập. Ngày nay, nhiều người có cái nhìn rộng hơn, coi cả niềm vui và sự gắn bó mà người dùng cảm nhận cũng là việc thiết kế cần làm.
Dù làm ra thứ gì, cũng phải hỏi trước ‘thứ này dùng để làm gì’ – ý nghĩ đơn giản ấy chính là bước đầu tiên để hiểu hình thức đi theo công năng.