Hãy giả sử một mỏ lớn được mở gần một ngôi làng nhỏ. Nghe tin làm việc ở mỏ được trả lương gấp đôi, mọi người đổ xô đến, nhà hàng và cửa tiệm trong làng mọc lên ngày càng nhiều, giá nhà cũng tăng. Thế nhưng vài năm sau nhìn lại, các xưởng thủ công lâu đời và nhà máy nhỏ đã lần lượt đóng cửa vì không tuyển được người và không chịu nổi tiền thuê đắt đỏ. Tiền dồi dào nhưng các ngành khác lại suy yếu. Hiện tượng này xảy ra trên quy mô cả nước chính là “căn bệnh Hà Lan (Dutch Disease)”.
Nói một cách đơn giản, căn bệnh Hà Lan là “hiện tượng một lĩnh vực như tài nguyên thiên nhiên đột ngột bùng nổ, khiến các ngành xuất khẩu khác như chế tạo hay nông nghiệp lại suy thoái”. Hiện tượng này còn được gọi là “nghịch lý của sự sung túc”, bởi khoản lợi bất ngờ tưởng như một phúc lành có thể làm suy yếu nền tảng của nền kinh tế.
Tài liệu này sẽ lần lượt tìm hiểu nguồn gốc tên gọi căn bệnh Hà Lan, cơ chế hình thành căn bệnh, các trường hợp trong lịch sử và những biện pháp phòng ngừa.
Cơ chế khiến khoản lợi bất ngờ làm suy yếu các ngành sản xuất
Căn bệnh Hà Lan là gì?
Căn bệnh Hà Lan là thuật ngữ kinh tế học chỉ những tác động phụ xuất hiện ở nhiều nơi trong nền kinh tế khi ngoại tệ đột ngột đổ vào ồ ạt, chứ không phải một căn bệnh đặc biệt mà các quốc gia giàu tài nguyên mắc phải.
(1) Phát hiện mỏ khí và nguồn gốc tên gọi
Năm 1959, mỏ khí thiên nhiên lớn nhất châu Âu được phát hiện tại Groningen ở miền bắc Hà Lan. Xuất khẩu khí mang về nguồn thu lớn, nhưng sau đó ngành chế tạo của Hà Lan suy yếu rõ rệt. Năm 1977, tạp chí kinh tế Anh The Economist lần đầu đặt tên cho hiện tượng này là “căn bệnh Hà Lan”.
(2) Không chỉ là vấn đề tài nguyên
Ngày nay, khái niệm này được dùng để giải thích mọi trường hợp ngoại tệ đổ vào ồ ạt trong thời gian ngắn, không chỉ do phát hiện tài nguyên thiên nhiên mà còn do giá tài nguyên tăng vọt, viện trợ nước ngoài quy mô lớn hay đầu tư nước ngoài.
Cơ chế hình thành căn bệnh Hà Lan
Năm 1982, hai nhà kinh tế học W. Max Corden và J. Peter Neary đưa ra một mô hình tiêu biểu giải thích căn bệnh Hà Lan. Mô hình này chia nền kinh tế thành ba khu vực.
- Khu vực bùng nổ (Booming Sector): Những lĩnh vực đột ngột mang về nguồn thu lớn như dầu mỏ, khí đốt, vàng và đồng.
- Khu vực trì trệ (Lagging Sector): Những lĩnh vực xuất khẩu phải cạnh tranh về giá trên thị trường quốc tế như chế tạo hay nông nghiệp.
- Khu vực phi thương mại (Non-tradable Sector): Những lĩnh vực dịch vụ chỉ được mua bán trong nước như nhà hàng, làm đẹp và xây dựng.
(1) Hiệu ứng chi tiêu (Spending Effect)
Khi tiền thu được từ tài nguyên được chi tiêu trong nước, nhu cầu dịch vụ tăng lên, đẩy giá cả và tiền lương tăng theo. Ngoại tệ đổ vào cũng khiến giá trị đồng nội tệ tăng. Khi đó, hàng xuất khẩu trở nên đắt hơn ở nước ngoài còn hàng nhập khẩu rẻ đi, khiến ngành chế tạo và nông nghiệp thất thế trong cạnh tranh về giá. Mô hình của Corden và Neary xem hiệu ứng này là cơ chế chính dẫn đến căn bệnh Hà Lan.
(2) Hiệu ứng dịch chuyển nguồn lực (Resource Movement Effect)
Khi khu vực bùng nổ có nguồn thu cao trả lương cao hơn, lao động và vốn sẽ rời các khu vực khác để chuyển sang đó. Tuy nhiên, ngành khai thác tài nguyên thường sử dụng ít lao động so với quy mô thiết bị lớn, nên hiệu ứng này được cho là nhỏ hơn hiệu ứng chi tiêu.
Căn bệnh Hà Lan trong lịch sử
Tên gọi căn bệnh Hà Lan xuất hiện vào thế kỷ 20, nhưng những hiện tượng tương tự đã lặp lại từ rất lâu trước đó.
[Trường hợp 1] Tây Ban Nha ngập tràn bạc vào thế kỷ 16
Vào thế kỷ 16, lượng bạc khổng lồ khai thác từ các thuộc địa châu Mỹ đổ vào Tây Ban Nha. Khi bạc trở nên dư thừa, giá cả trong nước tăng mạnh, người Tây Ban Nha chuyển sang mua hàng từ nước ngoài thay cho sản phẩm nội địa đã trở nên đắt đỏ. Nhiều phân tích cho rằng kết quả là ngành chế tạo trong nước của Tây Ban Nha mất sức cạnh tranh.
[Trường hợp 2] Đảo quốc Nauru cạn kiệt phốt phát
Đảo quốc nhỏ Nauru ở Thái Bình Dương từng trở thành một trong những quốc gia giàu nhất thế giới nhờ khai thác và bán phốt phát, nguyên liệu sản xuất phân bón. Thuế hầu như không được thu và chính phủ chi tiêu hào phóng, nhưng khi phần lớn phốt phát cạn kiệt, nền kinh tế vốn gần như không có ngành sản xuất nào khác của nước này rơi vào khó khăn nghiêm trọng.
[Trường hợp 3] Dầu mỏ Biển Bắc với Anh và Na Uy
Khi dầu mỏ ở Biển Bắc bắt đầu được khai thác trên quy mô lớn vào thập niên 1970, một lượng lớn ngoại tệ cũng đổ vào Anh và Na Uy. Các nhà kinh tế học đã liên tục nghiên cứu xem ngành chế tạo của hai nước có chịu tác động của đợt bùng nổ dầu mỏ từ năm 1970 đến khoảng năm 1990 hay không. Kết quả khác nhau tùy quốc gia và thời kỳ, nhưng dầu mỏ Biển Bắc là trường hợp tiêu biểu thường được nhắc đến khi tìm hiểu căn bệnh Hà Lan ở các nước phát triển.
Cách phòng ngừa căn bệnh Hà Lan
Không phải quốc gia nào giàu tài nguyên cũng mắc căn bệnh Hà Lan. Kết quả sẽ rất khác nhau tùy cách quản lý nguồn tiền đổ vào.
(1) Chi tiêu từ từ và tích lũy cho tương lai
Biện pháp được sử dụng rộng rãi nhất là quỹ tài sản quốc gia (Sovereign Wealth Fund). Na Uy đưa tiền thu được từ dầu mỏ Biển Bắc vào Quỹ Hưu trí Chính phủ Toàn cầu (Government Pension Fund Global), thành lập năm 1990, để đầu tư ra nước ngoài, đồng thời đặt ra nguyên tắc mỗi năm chỉ sử dụng tối đa khoảng 3% giá trị quỹ cho ngân sách. Vì tiền không được tung vào nền kinh tế trong nước cùng một lúc, cách này có thể ngăn giá cả và giá trị đồng tiền tăng quá nhanh.
(2) Tăng cường sức mạnh cho các ngành khác
Đầu tư vào giáo dục và cơ sở hạ tầng để nâng cao sức cạnh tranh của ngành chế tạo và nông nghiệp cũng rất quan trọng. Ngược lại, có ý kiến cho rằng biện pháp tăng thuế quan để bảo vệ các ngành suy yếu có thể làm giảm nhu cầu ngoại tệ phục vụ nhập khẩu, đẩy giá trị đồng tiền lên cao hơn và khiến căn bệnh trầm trọng thêm.
(3) Căn bệnh khó chẩn đoán
Có nhiều nguyên nhân khiến giá trị đồng tiền tăng, như năng suất được cải thiện, điều kiện thương mại thay đổi hay dòng vốn đầu tư lớn đổ vào. Vì vậy, không dễ xác định một quốc gia có thực sự mắc căn bệnh Hà Lan hay không. Tuy nhiên, cũng có nghiên cứu cho thấy tại những quốc gia phát hiện các mỏ dầu hoặc khí lớn hơn nhiều so với dự kiến, xét trung bình, giá trị đồng tiền tăng lên và các ngành xuất khẩu khác bị thu hẹp.
Căn bệnh Hà Lan cho thấy khoản tiền lớn bất ngờ có được không phải lúc nào cũng là phúc lành. Tài nguyên rồi sẽ cạn kiệt, giá cả lên xuống, nhưng một ngành sản xuất đã sụp đổ thì khó phục hồi.
Biến khoản lợi bất ngờ hôm nay thành sức cạnh tranh ngày mai chính là bước đầu tiên hướng tới sự sung túc lâu dài.
