Khi nghĩ đến chuyến du lịch đảo Jeju, điều thường hiện ra đầu tiên là biển, những đồi núi lửa nhỏ và các quán ăn ngon. Nhưng chuyến đi ấy thật ra đã bắt đầu từ lúc ta xếp hành lý ở nhà và đặt vé máy bay, rồi đi qua sân bay và máy bay, và chỉ thực sự kết thúc khi ta mở lại cửa nhà mình. Chỉ nhìn vào một điểm đến thì không thể thấy toàn cảnh của chuyến đi. Khung lý thuyết xem du lịch là một cấu trúc liền mạch nối từ nơi xuất phát đến điểm đến như vậy chính là “Hệ thống du lịch của Leiper (Leiper’s Tourism System)”.
Nói một cách đơn giản, Hệ thống du lịch của Leiper là “một hệ thống trong đó năm yếu tố gồm du khách, vùng du khách rời đi, tuyến đường đi qua, điểm đến nơi lưu trú và ngành du lịch liên kết với nhau và cùng vận hành”. Mô hình này được nhà nghiên cứu du lịch người Úc Neil Leiper đưa ra trong một bài báo đăng năm 1979 trên tạp chí học thuật Annals of Tourism Research.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu lý do Leiper xây dựng mô hình này, năm yếu tố cấu thành, vai trò của từng vùng trong ba vùng, và những gợi ý mà mô hình mang lại cho việc hiểu và quản lý du lịch ngày nay.
Cấu trúc của chuyến đi gồm rời đi, đi qua và lưu lại: Hệ thống du lịch của Leiper
Hệ thống du lịch của Leiper là gì?
Cho đến những năm 1970, mỗi học giả định nghĩa du lịch theo một cách khác nhau. Các nhà kinh tế học giải thích du lịch qua dòng tiền, còn những người làm trong ngành lưu trú hay hàng không thì giải thích theo góc nhìn ngành của mình, nên thiếu một định nghĩa bao quát được toàn cảnh.
(1) Định nghĩa du lịch như một hệ thống
Leiper định nghĩa du lịch là “một hệ thống gồm sự di chuyển và lưu trú của những người tự nguyện rời đi, ra khỏi nơi họ thường sống và ở lại từ một đêm trở lên”. Tuy nhiên, ông loại khỏi du lịch những chuyến đi có mục đích chính là kiếm tiền tại những nơi ghé qua trong hành trình.
(2) Năm yếu tố cấu thành
Hệ thống này gồm năm yếu tố: du khách, vùng phát sinh du khách, vùng trung chuyển, vùng điểm đến du lịch và ngành du lịch. Năm yếu tố này liên kết với nhau cả về không gian lẫn chức năng.
(3) Một hệ thống mở tương tác với bên ngoài
Hệ thống du lịch không tồn tại một cách đơn lẻ. Leiper cho rằng đây là một hệ thống mở, tác động qua lại với môi trường rộng lớn hơn như tự nhiên, văn hóa, xã hội, kinh tế, chính trị và công nghệ.
Vai trò của ba vùng
Trong năm yếu tố, có ba yếu tố là không gian địa lý. Du khách lần lượt đi qua ba vùng này để hoàn thành chuyến đi.
(1) Vùng phát sinh du khách: nơi chuyến đi bắt đầu và kết thúc
Đây là nơi du khách thường sống, vừa là điểm xuất phát vừa là điểm về của chuyến đi. Đây là nơi nảy sinh những yếu tố khiến người ta muốn đi, như sự mệt mỏi thường ngày hay khao khát trải nghiệm mới, đồng thời cũng là thị trường tạo ra nhu cầu du lịch. Vì vậy, các hoạt động tiếp thị như quảng cáo, quảng bá và bán sản phẩm du lịch chủ yếu diễn ra ở đây.
(2) Vùng trung chuyển: con đường nối nơi xuất phát và điểm đến
Đây là đoạn di chuyển nối hai vùng với nhau. Đường bộ, đường sắt, đường hàng không, đường biển cùng các phương tiện giao thông trên đó, sân bay và trạm dừng nghỉ đều thuộc vùng này. Vùng trung chuyển không chỉ là lối đi đơn thuần mà còn là nơi hình thành du lịch điểm dừng, với những lần ghé lại ngắn ngủi.
(3) Vùng điểm đến du lịch: nơi lưu lại một thời gian
Đây là nơi du khách tìm đến và lưu lại vì mong đợi điều gì đó mà vùng phát sinh không có. Các điểm tham quan cùng những dịch vụ như lưu trú và ăn uống tập trung ở đây, và đây cũng là nơi tác động của du lịch đến kinh tế, xã hội và môi trường địa phương thể hiện rõ nhất.
Du khách và ngành du lịch, những yếu tố vận hành hệ thống
Hai yếu tố còn lại là con người và ngành nghề. Nếu du khách là nhân vật chính di chuyển trong hệ thống, thì ngành du lịch là phần dàn dựng sân khấu hỗ trợ sự di chuyển đó.
Leiper chú ý rằng ngành du lịch không tập trung ở một nơi mà trải rộng, phân bố ở cả ba vùng.
- Công ty lữ hành (Travel Agency): chủ yếu thiết kế và bán sản phẩm du lịch ở vùng phát sinh.
- Đơn vị vận tải (Transport Operator): như hãng hàng không, đường sắt, xe buýt, tàu thủy, chuyên chở du khách qua vùng trung chuyển.
- Ngành lưu trú (Accommodation): cung cấp chỗ ở cho du khách tại vùng điểm đến.
- Cơ quan thông tin du lịch (Tourist Information Service): cung cấp thông tin và thu hút du khách ở cả vùng phát sinh lẫn điểm đến.
Ngoài ra, Leiper cho rằng du lịch là một hoạt động “chỉ được công nghiệp hóa một phần”. Bởi vì du khách không chỉ sử dụng khách sạn và hãng hàng không mà còn dùng cả những nguồn lực không thuộc ngành du lịch như công viên khu phố, quán ăn bình thường và đường công cộng.
Những điều chỉ thấy được khi nhìn như một hệ thống
Giá trị lớn nhất của mô hình này là cho thấy ngay rằng sự thay đổi ở một yếu tố sẽ lan sang các yếu tố khác.
(1) Khi mối nối bị đứt, cả hệ thống dừng lại
Nếu đường bay đến một thành phố bị cắt, các khách sạn, nhà hàng và cả tài xế taxi ở đó đều mất khách. Dù điểm đến có hấp dẫn đến đâu, nếu vùng trung chuyển bị chặn thì du lịch không thể diễn ra. Việc du lịch thế giới đồng loạt ngưng trệ trong thời kỳ đại dịch COVID-19, khi biên giới bị đóng cửa, cũng theo cùng nguyên lý đó.
(2) Tác động không chỉ dừng lại ở điểm đến
Ở vùng phát sinh, nơi nhiều du khách khởi hành, cũng xuất hiện những thay đổi như tiền chảy ra bên ngoài và văn hóa sinh hoạt thay đổi. Ở vùng trung chuyển thì nảy sinh các vấn đề như ùn tắc giao thông, tiếng ồn và khí thải.
(3) Phải cùng quản lý mới bền vững
Vì vậy, chính sách và hoạt động kinh doanh du lịch không nên chỉ nhìn vào một điểm đến, mà phải đồng thời cân nhắc hoạt động tiếp thị ở nơi xuất phát, phương tiện di chuyển và khả năng tiếp nhận của điểm đến. Đó là lý do mô hình này thường được dùng làm nền tảng khi bàn về du lịch bền vững ngày nay.
Hệ thống du lịch của Leiper giúp ta nhìn chuyến đi không phải như trải nghiệm ở một nơi, mà như một dòng chảy liền mạch bắt đầu từ nhà và trở về nhà. Tuy chỉ là một sơ đồ đơn giản, nó cho thấy du khách, các vùng và ngành du lịch đan xen chặt chẽ với nhau đến mức nào, và đến nay vẫn được xem là một trong những mô hình được học đầu tiên khi nhập môn du lịch học. Trong chuyến đi tới, hãy nhìn không chỉ điểm đến mà cả nơi mình rời đi và con đường mình đi qua, đó chính là bước đầu tiên của một chuyến đi sâu sắc hơn.
