Bạn đã bao giờ thấy những cột đá đứng san sát trên vách đá ven biển, như thể hàng nghìn cây bút chì được bó lại và dựng đứng chưa? Những người lần đầu nhìn thấy bờ biển Jungmun ở Seogwipo, đảo Jeju, hay Con đường Người khổng lồ (Giant’s Causeway) ở Bắc Ireland thường ngờ rằng có ai đó đã cố ý đẽo chúng. Thế nhưng người tạo hình những cột đá này không phải thợ đá mà chính là dòng dung nham đang nguội đi, và địa chất học gọi cấu trúc này là “khe nứt dạng cột (Columnar Jointing)”.
Nói một cách đơn giản, khe nứt dạng cột là “cấu trúc trong đó các vết nứt hình thành khi dung nham nóng nguội đi và co lại đã chia khối đá thành những chiếc cột”. Tên tiếng Hàn của nó có nghĩa là “khe nứt có hình cột (柱狀)”, còn khe nứt là thuật ngữ địa chất chỉ những vết nứt trong đá. Hiện tượng này thường gặp nhất ở đá bazan, nhưng cũng xuất hiện ở các loại đá mácma khác như andesit, riolit và tuf.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu nguyên lý dung nham nứt ra khi nguội, lý do các cột gần với hình lục giác, dấu vết của quá trình nguội còn lưu lại trong độ dày của cột, và cuối cùng là những khe nứt dạng cột tiêu biểu trên thế giới.
Hình học của những cột đá do dung nham nguội khắc nên
1. Nguyên lý dung nham nứt ra khi nguội

Hầu như mọi vật chất đều nở ra khi nóng và co lại khi nguội. Dung nham cũng vậy: ngay cả sau khi lớp ngoài đã đông cứng, nó vẫn tiếp tục nguội và co lại từng chút một. Vấn đề là khối đá bị mặt đất bên dưới và đá xung quanh giữ chặt nên không thể co lại tùy ý.
(1) Lực kéo tích tụ thì đá sẽ nứt
Bên trong khối đá đang muốn co lại sẽ tích tụ những lực kéo lẫn nhau, gọi là ứng suất kéo. Đá chịu nén rất tốt nhưng chịu kéo kém, nên khi lực này vượt quá giới hạn chịu đựng, một vết nứt sẽ xuất hiện để giải phóng ứng suất. Vì vậy, quá trình hình thành khe nứt dạng cột thường được tóm gọn trong ba từ: nguội, co lại và nứt.
(2) Từ bề mặt lạnh vào lõi nóng
Vết nứt hình thành trước tiên ở mặt trên và mặt dưới của dung nham, nơi nguội sớm nhất, rồi lan vào phần bên trong vẫn còn nóng. Do đó, các cột phát triển vuông góc với bề mặt nguội chính, nơi nhiệt thoát ra ngoài. Ở dung nham trải phẳng, cột đứng thẳng; còn ở nơi bề mặt nguội nghiêng hoặc cong, cột cũng nằm nghiêng hoặc uốn cong như chiếc quạt.
(3) Từng chút một, không phải một lần
Vết nứt không toác ra một mạch mà tiến lên bằng những bước nhảy ngắn liên tiếp. Các nhà khoa học nghiên cứu hồ dung nham Kīlauea Iki ở Hawaii đã tận tai nghe thấy tiếng đá nứt, và máy đo địa chấn cũng ghi lại được tín hiệu đó. Những vệt ngang trên mặt bên của cột, trông như được đục bằng đục, chính là dấu vết mỗi lần vết nứt tiến lên.
2. Lý do các cột gần với hình lục giác

Nhìn khe nứt dạng cột từ trên xuống, ta thấy những hình đa giác khớp vào nhau như tổ ong trải dài bất tận. Số mặt bên của cột thay đổi từ ba đến tám, nhưng phổ biến nhất là cột lục giác có sáu mặt.

- Co lại do nguội (Thermal Contraction): Hiện tượng dung nham giảm thể tích khi nguội, là điểm khởi đầu của vết nứt.
- Ứng suất kéo (Tensile Stress): Lực kéo lẫn nhau bên trong khối đá đang muốn co lại; khi vượt quá giới hạn chịu đựng của đá, vết nứt sẽ xuất hiện.
- Điểm nối 120 độ (120° Junction): Điểm ba vết nứt gặp nhau ở góc khoảng 120 độ, giúp giải phóng ứng suất co lại hiệu quả nhất và trở thành đỉnh của hoa văn lục giác.
- Vân ngang (Striae): Những vệt ngang để lại trên mặt bên của cột mỗi khi vết nứt tiến lên một đoạn ngắn, còn gọi là vết đục (Chisel Marks).
Những vết nứt đầu tiên hình thành trên bề mặt thường gặp nhau theo hình chữ T, giống như vết nứt của bùn khô. Tuy nhiên, trong lúc vết nứt tiến sâu vào trong vài mét, hoa văn dần trở nên ngay ngắn và tiến gần đến một mạng lục giác có độ rộng tương đương. Tại Devils Postpile ở bang California, Mỹ, khoảng 55% số cột được biết là có hình lục giác.
3. Dấu vết của quá trình nguội trong độ dày của cột

Chỉ riêng độ dày và hình dạng của khe nứt dạng cột cũng cho biết dung nham đã nguội nhanh đến mức nào. Đường kính cột dao động từ vài xentimét đến 3 m, và cột có thể cao tới 30 m.
(1) Nguội chậm thì cột to, nguội nhanh thì cột mảnh
Theo nghiên cứu năm 2009 của Lucas Goehring và cộng sự đăng trên Kỷ yếu Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ (PNAS), khoảng cách giữa các cột tỉ lệ nghịch với tốc độ tiến lên của mặt nguội. Nơi nguội chậm sẽ hình thành cột to, nơi nguội nhanh sẽ hình thành cột mảnh.
(2) Colonnade và entablature
Trên mặt cắt của lớp dung nham dày thường thấy hai tầng. Ở phía dưới, nơi mặt đất cản nhiệt khiến dung nham nguội chậm, hình thành “colonnade” gồm những cột to và đều đặn; ở phía trên, nơi tiếp xúc với không khí, mưa và nước nên nguội nhanh, hình thành “entablature” gồm những cột mảnh, không đều và đan xen nhau. Hai cái tên này bắt nguồn từ hàng cột của đền thờ Hy Lạp cổ đại và cấu trúc nằm ngang đặt bên trên.
(3) Nước thấm vào khe nứt và thí nghiệm hồ tinh bột
Ở sâu bên trong, xa các bề mặt nguội, nước thấm vào khe nứt sôi lên rồi lại chảy ngược xuống, quá trình này lấy đi nhiệt và khiến mặt nguội tiến lên với tốc độ gần như không đổi. Cùng nhóm nghiên cứu đã làm khô hỗn hợp tinh bột ngô và nước trộn theo khối lượng bằng nhau, tạo ra những khe nứt dạng cột tí hon cỡ milimét và xác nhận mối quan hệ này.
4. Những khe nứt dạng cột tiêu biểu trên thế giới

Khe nứt dạng cột có thể được nhìn thấy ở khắp nơi trên thế giới, miễn là nơi đó từng có hoạt động núi lửa. Nhờ hình dạng độc đáo, nhiều nơi đã trở thành điểm du lịch nổi tiếng và đối tượng được bảo vệ.
(1) Con đường Người khổng lồ ở Bắc Ireland
Tại bờ biển Antrim, khoảng 40.000 cột đá bazan khớp vào nhau, hình thành từ hoạt động núi lửa cách đây khoảng 50 đến 60 triệu năm. Nơi này được biết đến rộng rãi sau khi Richard Bulkeley giới thiệu bằng một bài báo trước Hội Hoàng gia Anh vào năm 1693, và được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới năm 1986. Tương truyền đây là con đê mà người khổng lồ Finn McCool đắp để đối đầu với người khổng lồ Scotland bên kia biển.
(2) Devils Tower và Devils Postpile ở Mỹ
Devils Tower ở bang Wyoming là một tháp đá cao khoảng 264 m, hình thành cách đây khoảng 40,5 triệu năm, với các cột ở phần chân rộng tới 1,8–2,4 m. Tại Devils Postpile ở bang California, những cột có đường kính tối đa 1,1 m và dài tối đa 18 m xếp hàng trong lớp đá bazan phun trào cách đây khoảng 100.000 năm.
(3) Bờ biển Jungmun–Daepo ở Jeju, và sao Hỏa
Ở Hàn Quốc, dải khe nứt dạng cột ven biển Jungmun–Daepo ở Seogwipo là tiêu biểu nhất và được công nhận là Di tích thiên nhiên số 443 vào năm 2005. Đây là vách đá dạng cột do dung nham chảy từ núi Hallasan nguội đi ở bờ biển tạo thành. Khe nứt dạng cột còn được phát hiện bên ngoài Trái Đất: camera độ phân giải cao (HiRISE) trên tàu Mars Reconnaissance Orbiter đã tìm thấy nó trên bề mặt sao Hỏa.
Từ những cột đá trên bờ biển Jeju đến các vách đá trên sao Hỏa, những hoa văn khổng lồ này đều là kết quả của cùng một định luật vật lý. Ý tưởng đơn giản rằng “đá co lại khi nguội sẽ nứt theo hình dạng tốn ít sức nhất” chính là bước đầu tiên để hiểu về khe nứt dạng cột.