Bạn đã bao giờ gặp cảnh một bản nhạc piano chơi trôi chảy khi tập một mình lại liên tục vấp trên sân khấu biểu diễn, hoặc ngược lại, chạy cùng ai đó bên cạnh lại đạt thành tích tốt hơn chạy một mình chưa? Cùng một người làm cùng một việc nhưng kết quả lại khác nhau tùy vào việc xung quanh có ai, tâm lý học gọi hiện tượng này là thúc đẩy xã hội (Social Facilitation).
Thúc đẩy xã hội, nói đơn giản, là “hiện tượng khi có người khác ở bên hoặc đang quan sát, việc quen thuộc sẽ được làm tốt hơn, còn việc lạ lẫm lại càng làm kém đi”. Nghiên cứu về hiện tượng này bắt đầu từ thí nghiệm của nhà tâm lý học Mỹ Norman Triplett năm 1898, và năm 1924 Floyd Allport đã đặt cho nó cái tên như hiện nay trong cuốn sách của mình.
Trong tài liệu này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu nguồn gốc của nghiên cứu về thúc đẩy xã hội, hiệu ứng trái ngược nhau ở việc dễ và việc khó, lý do sự có mặt của người khác khiến ta căng thẳng, và cách biến hiệu ứng này thành lợi thế trong đời sống hằng ngày.
Sự có mặt của người khác thay đổi năng lực ra sao: tổng quan về thúc đẩy xã hội
1. Thí nghiệm bắt đầu từ những cuộc đua xe đạp

Nghiên cứu về thúc đẩy xã hội khởi đầu từ một công trình thường được giới thiệu là một trong những thí nghiệm đầu tiên của tâm lý học xã hội. Norman Triplett ở Đại học Indiana nhận thấy các tay đua xe đạp chạy nhanh hơn khi đua cùng tay đua khác so với khi chỉ đua với đồng hồ.
(1) Những đứa trẻ quay guồng câu cá
Triplett cho trẻ em quay một chiếc guồng câu cá nhỏ nhanh hết mức có thể, rồi so sánh tốc độ khi quay một mình và khi thi đấu song song với một đứa trẻ khác. Trong kết quả đăng trên tạp chí The American Journal of Psychology năm 1898, khoảng một nửa trong số 40 đứa trẻ được ông xem xét kỹ đã quay nhanh hơn khi có bạn cùng quay.
(2) Không phải ai cũng nhanh hơn
Một số trẻ còn lại thậm chí chậm đi, số còn lại hầu như không có khác biệt. Triplett lý giải rằng sự có mặt của đối thủ khơi dậy sức mạnh tiềm ẩn bình thường không dùng đến, nhưng khi Michael Strube phân tích lại dữ liệu gốc vào năm 2005, ông không tìm thấy khác biệt rõ rệt về mặt thống kê.
(3) Trước khi có tên gọi
Sau đó, nhiều nghiên cứu tiếp tục cho thấy khi có người khác ở cùng, con người viết được nhiều hơn hoặc nâng được vật nặng hơn. Năm 1924, Floyd Allport gọi hiện tượng này là “thúc đẩy xã hội” trong cuốn Social Psychology (Tâm lý học xã hội), và tên gọi ấy vẫn được dùng đến ngày nay.
2. Việc dễ thì suôn sẻ, việc khó thì rối tung

Khi các nghiên cứu tích lũy dần, một điểm lạ lộ ra: có nghiên cứu cho thấy thành tích tăng khi có người khác, nhưng cũng không ít nghiên cứu cho thấy thành tích giảm. Năm 1965, Robert Zajonc đã thống nhất mâu thuẫn này trong bài báo đăng trên tạp chí Science. Theo ông, sự có mặt của người khác làm tăng mức hưng phấn, và khi hưng phấn tăng, phản ứng quen thuộc nhất của một người sẽ dễ bật ra hơn. Với việc đã thành thạo, phản ứng quen thuộc chính là đáp án đúng nên thành tích tăng; với việc lạ lẫm, phản ứng quen thuộc nhiều khả năng là sai nên thành tích giảm.

- Phản ứng ưu thế (Dominant Response): phản ứng quen thuộc bật ra đầu tiên và dễ dàng nhất trong một tình huống.
- Hưng phấn (Arousal): trạng thái tim đập nhanh, căng thẳng tăng lên, cơ thể và tâm trí bị kích thích.
- Hiệu ứng cùng làm (Coaction Effect): thúc đẩy xã hội xuất hiện khi có người làm cùng việc ở bên cạnh.
- Hiệu ứng khán giả (Audience Effect): thúc đẩy xã hội xuất hiện khi có người không cùng làm mà chỉ đứng xem.
Cuộc quan sát mà nhóm nghiên cứu của Michaels tiến hành năm 1982 tại phòng bi-a trong nhà sinh hoạt sinh viên của một trường đại học Mỹ minh họa rõ nguyên lý này. Khi bốn người xem đứng cạnh bàn, tỷ lệ đưa bóng vào lỗ của những sinh viên chơi giỏi tăng từ 71% lên 80%, còn của những sinh viên chơi kém lại giảm từ 36% xuống 25%. Cùng một đám đông nhưng với người này là đôi cánh, với người kia lại là gánh nặng.
3. Vì sao có người ở bên lại căng thẳng?

Zajonc cho rằng chỉ riêng việc có người khác ở gần cũng đủ tạo ra hưng phấn. Tuy nhiên, về nguyên nhân thì đến nay vẫn có vài cách giải thích cùng được sử dụng.
(1) Chỉ cần có mặt
Năm 1969, Zajonc cùng các đồng nghiệp đã thử chứng minh điều này bằng thí nghiệm với gián. Ở đường chạy thẳng, gián chạy nhanh hơn khi có những con gián khác “quan sát”, nhưng ở mê cung có khúc rẽ thì chúng lại chạy chậm hơn. Tuy vậy, nghiên cứu lặp lại bằng cùng phương pháp năm 2020 không tìm thấy hiệu ứng này, nên cần thận trọng khi diễn giải.
(2) Nỗi lo bị đánh giá
Năm 1968, nhóm nghiên cứu của Nickolas Cottrell báo cáo rằng khi người quan sát bị bịt mắt, thành tích tương tự như lúc làm một mình. Cách giải thích này cho rằng nỗi lo “người kia có thể đang đánh giá mình” mới gây ra hưng phấn, hơn là bản thân việc có người ở đó.
(3) Xung đột do chú ý bị chia tách
Robert Baron cho rằng xung đột giữa việc bận tâm đến người khác và việc phải tập trung vào nhiệm vụ cùng lúc đã tạo ra hưng phấn. Theo quan điểm này, những yếu tố gây xao nhãng không phải con người cũng có thể gây ảnh hưởng tương tự.
4. Cách biến ánh mắt người khác thành đồng minh

Năm 1983, Charles Bond và Linda Titus đã tổng hợp kết quả của 241 nghiên cứu công bố từ năm 1898 đến năm 1980 với khoảng 24.000 người tham gia, và xác nhận rằng sự có mặt của người khác khiến việc đơn giản nhanh hơn, việc phức tạp chậm hơn. Tuy nhiên, ảnh hưởng này không lớn, chỉ giải thích khoảng 0,3–3% khác biệt về thành tích.
(1) Luyện thật kỹ một mình rồi mới lên sân khấu
Với những việc phải làm trước đám đông như thuyết trình hay biểu diễn, tốt nhất là tự lặp đi lặp lại cho đến khi thuộc nằm lòng. Động tác đã luyện kỹ sẽ trở thành phản ứng ưu thế và trước khán giả lại càng phát huy sức mạnh.
(2) Học điều mới ở nơi yên tĩnh
Khi lần đầu học một công thức lạ hay một kỹ năng mới, môi trường ít người quan sát sẽ có lợi hơn. Ở giai đoạn còn hay mắc lỗi, nếu bận tâm đến việc bị đánh giá, hưng phấn có thể tăng quá mức khiến tốc độ học còn chậm hơn.
(3) Mượn sức mạnh của việc cùng làm
Những bài tập thể dục đã quen hoặc công việc lặp lại đơn giản sẽ dễ tăng tốc hơn khi làm cùng bạn bè hoặc ở nơi có người khác như thư viện. Nếu không thể tránh ánh mắt người khác, chiến lược tốt nhất là biến trước những việc phải làm trước mặt họ thành việc quen thuộc.
Rốt cuộc, điều quan trọng không phải là loại bỏ khán giả mà là luyện tập thật kỹ trước khi đứng trước họ. Ý nghĩ đơn giản rằng ánh mắt người khác sẽ giúp ta làm tốt hơn nữa những gì mình vốn đã giỏi, đó chính là bước đầu tiên để hiểu về thúc đẩy xã hội.