Ở một góc kho của các siêu thị lớn thường chất đống những thực phẩm không được bày lên kệ vì bao bì ngoài hơi móp méo hoặc hạn sử dụng chỉ còn vài ngày. Ăn thì hoàn toàn không có vấn đề gì, nhưng lại khó bán. Ở đâu đó trong cùng khu phố, có những người hàng xóm đang lo cho bữa ăn tiếp theo. Cây cầu nối giữa thực phẩm dư thừa và những bữa ăn còn thiếu chính là “ngân hàng thực phẩm (Food Bank)”.
Nói đơn giản, ngân hàng thực phẩm là “tổ chức và chế độ nhận quyên góp thực phẩm vẫn ăn được nhưng đã khó bán, tích trữ lại rồi phân phát cho những người gặp khó khăn về bữa ăn và các cơ sở phúc lợi”. Cái tên này xuất phát từ ý nghĩa một ngân hàng nơi người ta gửi và rút thực phẩm thay cho tiền.
Bài viết này sẽ lần lượt tìm hiểu câu chuyện ra đời của ngân hàng thực phẩm, cách vận hành, chế độ ở Hàn Quốc và cả những trăn trở đi kèm.
Đưa thực phẩm dư thừa đến những bữa ăn còn thiếu: Nguyên lý và thách thức của ngân hàng thực phẩm
Ngân hàng thực phẩm đã bắt đầu như thế nào?
Ngân hàng thực phẩm đầu tiên trên thế giới là Ngân hàng thực phẩm St. Mary’s, mở cửa năm 1967 tại Phoenix, bang Arizona, Hoa Kỳ. John van Hengel, người làm tình nguyện tại một bếp ăn miễn phí, đã nghe một câu chuyện bất ngờ từ một người mẹ nuôi mười đứa con: chỉ riêng thực phẩm bị vứt bỏ phía sau các cửa hàng tạp hóa cũng đủ để nuôi các con bà. Tương truyền rằng cụm từ “ngân hàng thực phẩm” mà bà dùng để chỉ đống thực phẩm ấy về sau đã trở thành nền tảng cho cái tên này.
Van Hengel tìm đến các cửa hàng tạp hóa, thuyết phục họ quyên góp thực phẩm định vứt đi, và lấy một tòa nhà cũ mượn của nhà thờ làm kho. Ông đặt tên theo nhà thờ là Ngân hàng thực phẩm St. Mary’s, và chỉ riêng năm đầu tiên đã phân phát khoảng 250.000 pound, tức hơn 110 tấn thực phẩm cho 36 tổ chức từ thiện. Trong 10 năm đầu, ông làm việc không lương và sống trong một căn phòng được quyên tặng. Năm 1975, ông dùng khoản tài trợ của chính phủ liên bang để giúp thành lập 18 ngân hàng thực phẩm khắp nước Mỹ, và năm 1979 ông sáng lập tổ chức toàn quốc Second Harvest, chính là Feeding America ngày nay. Sau đó, ngân hàng thực phẩm lan rộng sang châu Âu, Nam Mỹ và châu Á, khởi đầu từ Pháp năm 1984.
Con đường của thực phẩm: Cách vận hành
Đứng giữa người quyên góp và người sử dụng, ngân hàng thực phẩm đảm nhận việc thu gom thực phẩm, bảo quản an toàn và phân phát đến nơi cần.
- Nơi quyên góp (Donor): Doanh nghiệp sản xuất thực phẩm, nhà bán buôn, siêu thị, nông hộ và cá nhân đóng góp thực phẩm dư thừa.
- Mô hình kho (Warehouse Model): Thực phẩm được tập trung tại một kho lớn rồi phân phát cho các tổ chức tuyến đầu như bếp ăn miễn phí hay cơ sở phúc lợi.
- Mô hình cung cấp trực tiếp (Front-line Model): Trao tận tay các gói thực phẩm cho những gia đình khó khăn.
- Điểm phát thực phẩm (Food Pantry): Điểm nhỏ nhận thực phẩm từ ngân hàng thực phẩm mô hình kho rồi phân phát trực tiếp cho cư dân trong khu phố.
Ở Mỹ và Úc, phổ biến cách ngân hàng thực phẩm của một thành phố hoạt động như một kho logistics khổng lồ, cung cấp thực phẩm cho hàng trăm tổ chức tuyến đầu. Cấu trúc này giống ngân hàng máu, nơi thu gom và lưu trữ máu rồi gửi đến bệnh viện. Ngược lại, ở nhiều quốc gia khác, ngân hàng thực phẩm trao thực phẩm trực tiếp cho người sử dụng.
Dù theo cách nào, điều quan trọng nhất vẫn là an toàn. Ngân hàng thực phẩm kiểm tra tình trạng bao bì, nhiệt độ bảo quản và thời hạn ghi trên thực phẩm được quyên góp, và không phân phát thực phẩm đã quá hạn hoặc có vấn đề về chất lượng. Để xử lý thực phẩm ướp lạnh và đông lạnh, họ còn phải trang bị kho lạnh và xe lạnh.
Ngân hàng thực phẩm và chợ thực phẩm ở Hàn Quốc
Ngân hàng thực phẩm ở Hàn Quốc bắt đầu như một dự án thí điểm tại Seoul, Busan, Daegu và Gwacheon vào tháng 1 năm 1998, khi tình trạng thất nghiệp và bỏ bữa gia tăng do khủng hoảng tài chính châu Á. Năm 2000, Hội đồng Phúc lợi Xã hội Hàn Quốc được chỉ định là Ngân hàng thực phẩm toàn quốc, đảm nhận vai trò kết nối các điểm hoạt động trên cả nước. Năm 2009, trung tâm logistics trung ương chuyên thu gom thực phẩm quyên góp và gửi về từng địa phương được mở tại Daejeon, và năm 2018 trung tâm này chuyển đến thành phố Sejong.
(1) Dùng luật để hỗ trợ việc quyên góp
Năm 2006, “Luật về thúc đẩy quyên góp thực phẩm” được ban hành. Miễn là thực phẩm an toàn vào thời điểm quyên góp, người quyên góp không phải chịu trách nhiệm về sự cố xảy ra sau đó trừ khi có lỗi cố ý hoặc sơ suất nghiêm trọng, nhờ vậy doanh nghiệp có thể yên tâm đóng góp thực phẩm. Các doanh nghiệp sản xuất và phân phối quyên góp thực phẩm còn được hưởng ưu đãi thuế, được tính toàn bộ giá trị sổ sách là chi phí. Mỹ cũng đã ban hành Luật quyên góp thực phẩm Người Samari nhân hậu với mục đích tương tự vào năm 1996. Với lần sửa đổi năm 2016, tên luật được đổi thành “Luật về thúc đẩy quyên góp thực phẩm và các mặt hàng khác”, và các nhu yếu phẩm như bột giặt, giấy vệ sinh, tã cũng có thể được quyên góp.
(2) Chợ thực phẩm mang lại niềm vui được lựa chọn
Chợ thực phẩm là hình thức người sử dụng tự đến một cửa hàng bài trí như cửa hàng tiện lợi và chọn những món đồ mình cần. So với việc chỉ nhận một gói cố định, cách này mở rộng quyền lựa chọn và cũng giảm bớt gánh nặng tâm lý khi nhận giúp đỡ. Cuối năm 2008, khi nguy cơ thiếu ăn tăng lên do khủng hoảng tài chính toàn cầu, chính phủ đã mở rộng mạnh mẽ các chợ thực phẩm và trung tâm logistics.
Những trăn trở của ngân hàng thực phẩm
Ngân hàng thực phẩm được xem là chế độ một công đôi việc, vừa giảm lãng phí thực phẩm vừa giúp đỡ hàng xóm, nhưng cũng có những điểm cần cân nhắc.
(1) Cân bằng dinh dưỡng
Thực phẩm quyên góp dễ nghiêng về thực phẩm chế biến để lâu không hỏng. Rau và trái cây tươi khó bảo quản nên ít được gửi đến hơn. Vì vậy, gần đây ngày càng có nhiều nỗ lực thu gom và phân phát thực phẩm dựa trên dinh dưỡng thay vì số lượng quyên góp.
(2) Khoảng trống trách nhiệm của nhà nước
Olivier De Schutter, cựu Báo cáo viên đặc biệt của Liên Hợp Quốc về quyền có lương thực, đã cảnh báo rằng ngân hàng thực phẩm không được trở thành một cơ chế lâu dài thay thế hệ thống phúc lợi. Ông chỉ ra rằng trách nhiệm hàng đầu trong việc ngăn chặn nạn đói thuộc về nhà nước, còn từ thiện chỉ nên là phương tiện bổ trợ lấp những khoảng trống.
Ngân hàng thực phẩm là cơ chế phúc lợi trong đời sống, giúp những thực phẩm suýt bị vứt bỏ tìm lại công dụng và gom góp sự sẻ chia của cộng đồng. Để phát huy đúng hiệu quả, cần xem xét đồng thời cả dinh dưỡng, phẩm giá và sự cân bằng với phúc lợi công.
Trước khi vứt bỏ những gì còn thừa, hãy nghĩ trước đến những bữa ăn đang cần đến nó. Đó là bước đầu tiên của phúc lợi được giữ gìn bằng sự sẻ chia.
