Khi xem bản tin buổi tối, bạn có thể nhận ra có rất nhiều tin tức mà ngày giờ và địa điểm đã được định sẵn, như họp báo, buổi ra mắt sản phẩm mới, lễ kỷ niệm hay lễ trao giải. Đó không phải là những chuyện bất ngờ xảy ra như động đất hay hỏa hoạn, mà là những sự việc được chuẩn bị ngay từ đầu để xuất hiện trước ống kính. Thuật ngữ chỉ những sự kiện được tạo ra với mục đích được đưa tin như vậy chính là ‘sự kiện giả (Pseudo-Event)’.
Nói một cách đơn giản, sự kiện giả là ‘sự kiện không tự nhiên xảy ra mà được ai đó lên kế hoạch và dàn dựng để được báo chí đưa tin và nhiều người biết đến’. Đây là khái niệm do nhà sử học người Mỹ Daniel J. Boorstin lần đầu đưa ra trong cuốn sách The Image: A Guide to Pseudo-Events in America (Hình ảnh) xuất bản năm 1961, và đến nay vẫn thường được dùng khi phân tích quan hệ công chúng, chính trị và quá trình sản xuất tin tức.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu ý nghĩa và bối cảnh ra đời của sự kiện giả, bốn đặc điểm mà Boorstin chỉ ra, những ví dụ tiêu biểu quanh ta, và ảnh hưởng của hiện tượng này đến tin tức và dư luận.
Hiện thực được dàn dựng để đưa tin: Đặc điểm và ảnh hưởng của sự kiện giả
Sự kiện giả là gì?
Khi giải thích về sự kiện giả, Boorstin đã lấy ví dụ câu chuyện về một khách sạn được Edward Bernays, người được mệnh danh là ‘cha đẻ của ngành quan hệ công chúng’, giới thiệu trong cuốn sách năm 1923.
(1) Khách sạn tròn ba mươi tuổi
Chủ một khách sạn muốn nâng cao danh tiếng đã tìm đến một chuyên gia quan hệ công chúng. Trước đây, ông có thể sẽ nghĩ đến việc thuê đầu bếp mới hay trang trí lại phòng nghỉ, nhưng chuyên gia lại đề xuất tổ chức lễ kỷ niệm 30 năm ngày khai trương khách sạn. Một ủy ban gồm các chủ ngân hàng, luật sư và những nhân vật nổi tiếng trong vùng được thành lập, một bữa tiệc linh đình được tổ chức, ảnh được chụp và câu chuyện lên báo. Chính sự kiện ấy trở thành bằng chứng rằng ‘khách sạn này là niềm tự hào của địa phương’, và khách sạn thực sự có được danh tiếng tương xứng.
(2) Từ thời đại tìm kiếm tin tức đến thời đại tạo ra tin tức
Boorstin cho rằng khi báo chí và phát thanh truyền hình ngày càng nhiều, số trang báo và thời lượng phát sóng cần lấp đầy mỗi ngày tăng lên, việc tạo ra tin tức thay vì phát hiện tin tức đã trở nên phổ biến. Ông phê phán rằng khi những sự kiện như vậy tràn lan, con người trải nghiệm những hình ảnh được dàn dựng còn sống động hơn cả thế giới thực.
4 đặc điểm nhận diện sự kiện giả
Boorstin tóm tắt rằng sự kiện giả có bốn đặc điểm sau.
- Tính kế hoạch (Not Spontaneous): Nó không tự xảy ra như tai nạn tàu hỏa hay động đất, mà phát sinh do có người lên kế hoạch, cài đặt hoặc khơi gợi. Ví dụ điển hình là cuộc phỏng vấn.
- Mục đích đưa tin (Planted for Reporting): Mục đích chính là được đưa tin và lan truyền, nên thời gian và địa điểm cũng được sắp xếp sao cho báo chí dễ tác nghiệp. Thành công hay không được đánh giá qua mức độ được đưa tin rộng rãi. Đây cũng là lý do thông cáo báo chí được phát trước với ghi chú ‘để công bố sau’ nhưng lại được viết như thể sự việc đã xảy ra.
- Tính hiện thực mơ hồ (Ambiguous Relation to Reality): Mối quan hệ với thực tế không rõ ràng, và người ta quan tâm đến ‘ý đồ thật sự là gì’ hơn là ‘chuyện gì đã xảy ra’.
- Lời tiên tri tự ứng nghiệm (Self-Fulfilling Prophecy): Giống như lễ kỷ niệm của khách sạn, chính hành động thông báo rằng một điều gì đó quan trọng sẽ khiến nó thực sự trở nên quan trọng.
Ông nói thêm rằng những sự kiện như vậy mang tính kịch tính, có thể lặp lại và lại sinh ra những sự kiện giả khác. Một cuộc họp báo dẫn đến một cuộc họp báo phản bác và các bài bình luận là ví dụ cho điều đó.
Sự kiện giả qua những ví dụ dễ hiểu
Sự kiện giả gần gũi với chúng ta hơn nhiều so với bạn nghĩ.
(1) Cuộc diễu hành ngọn đuốc tự do
Năm 1929, theo yêu cầu của một công ty thuốc lá, Bernays đã sắp xếp để phụ nữ vừa hút thuốc vừa đi bộ trong cuộc diễu hành Lễ Phục sinh ở New York. Ông gọi điếu thuốc là ‘ngọn đuốc tự do (Torches of Freedom)’ và còn bố trí sẵn nhiếp ảnh gia để cảnh này được đưa tin như một biểu tượng của sự giải phóng phụ nữ. Trông thì giống như một cuộc biểu tình tự phát của người dân, nhưng thực chất đó là một sự kiện được lên kế hoạch để tăng doanh số.
(2) Sự kiện giả ngày nay
Các buổi ra mắt sản phẩm mới, thảm đỏ tại lễ trao giải, ảnh chính trị gia đi thị sát hiện trường và lễ trao tiền quyên góp của doanh nghiệp là những ví dụ tiêu biểu. Những cuộc biểu tình hay sự kiện từ thiện nhằm thu hút sự chú ý, hay việc công bố thông tin như thể vô tình bị rò rỉ, cũng có thể được nhìn nhận theo cùng một khuôn khổ. Trong thời đại mạng xã hội, những cảnh ‘làm để khoe’ được thiết kế ngay từ đầu để lan truyền dưới dạng video ngắn đang trở thành một kiểu sự kiện giả mới.
Cái bóng mà sự kiện giả để lại trên tin tức và dư luận
Không phải sự kiện giả nào cũng xấu. Họp báo là cách hiệu quả để truyền cùng một thông tin đến nhiều cơ quan báo chí cùng lúc, và các sự kiện vận động có thể thu hút sự quan tâm đến những vấn đề xã hội từng bị lãng quên.
(1) Sự dàn dựng chiếm chỗ trên mặt báo
Vấn đề nằm ở chỗ những sự kiện được chuẩn bị sẵn rất dễ đưa tin. Vì thời gian và tài liệu được cung cấp trước, báo chí có thể dễ dàng viết bài, nhưng cũng vì thế mà những hiện thực quan trọng xảy ra không báo trước hay những vấn đề cần đào sâu lâu dài có thể bị đẩy lùi. Boorstin mô tả người nổi tiếng là ‘người nổi tiếng vì được nhiều người biết đến’, cảnh báo về hiện tượng hình ảnh lấn át thực chất.
(2) Con mắt đọc ra sự dàn dựng
Khi xem tin tức, nếu thử tự hỏi một lần ‘Ai đã chuẩn bị để chuyện này được đưa tin, vì sao và vào lúc nào?’, bạn có thể tách bạch được vẻ bề ngoài và ý nghĩa thật sự của sự kiện. Thói quen kiểm tra riêng xem điều gì thực sự đã thay đổi, thay vì chú ý đến vẻ hào nhoáng của sự kiện, cũng sẽ có ích.
Sự kiện giả nảy sinh ở nơi báo chí, quan hệ công chúng và chính trị cần đến nhau, và nó nhắc chúng ta rằng một phần đáng kể tin tức chúng ta xem được lấp đầy bởi những cảnh được lên kế hoạch như vậy. Chúng ta không thể xóa bỏ hoàn toàn sự dàn dựng, nhưng hoàn toàn có thể xem xét kỹ sự dàn dựng ấy cho thấy điều gì và che giấu điều gì.
Cùng nhìn vào ý đồ ẩn sau những cảnh trên màn hình và những thay đổi thực sự, đó chính là bước đầu tiên của sự khôn ngoan để phân biệt tin tức thật trong một thế giới được dàn dựng.
