Khi thấy một người bạn đến muộn tới 20 phút so với giờ hẹn, điều đầu tiên ta nghĩ là “người này vốn chẳng có ý thức về giờ giấc”. Nhưng khi chính mình đến muộn, ta lại nghĩ ngay đến những hoàn cảnh như đường tắc, xe buýt đến trễ hay có cuộc gọi khẩn ngay trước lúc ra khỏi nhà. Xu hướng giải thích quá mức hành vi của bạn bằng tính cách mà không cân nhắc đầy đủ hoàn cảnh của họ chính là “lỗi quy kết cơ bản (Fundamental Attribution Error)”. Cần phân biệt lỗi này với “thiên kiến người hành động–người quan sát”, tức xu hướng giải thích hành vi của bản thân và của người khác theo những cách khác nhau.
Nói đơn giản, lỗi quy kết cơ bản là “xu hướng đánh giá thấp sức tác động của hoàn cảnh mà người khác đang ở trong, đồng thời đánh giá cao ảnh hưởng của các đặc điểm bên trong như tính cách hay thái độ khi nhìn nhận hành vi của họ”. Năm 1977, nhà tâm lý học Lee Ross thuộc Đại học Stanford, Hoa Kỳ, đã đặt tên cho hiện tượng này và đánh giá đây là một khái niệm nền tảng của tâm lý học xã hội.
Trong tài liệu này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu ý nghĩa của quy kết, những thí nghiệm đầu tiên làm sáng tỏ lỗi này, cơ chế hình thành lỗi, các ví dụ trong đời sống, cũng như sự khác biệt giữa các nền văn hóa và cách giảm thiểu lỗi.
Thói quen tâm trí diễn giải hành vi của người khác bằng tính cách
Lỗi quy kết cơ bản là gì?
Quy kết (Attribution) là quá trình phán đoán xem nguyên nhân của một hành vi hay sự kiện nằm ở đâu. Năm 1958, nhà tâm lý học người Áo Fritz Heider cho rằng con người luôn tìm kiếm nguyên nhân như những nhà khoa học đời thường và chia nguyên nhân thành hai nhóm lớn.
- Quy kết bên trong (Dispositional Attribution): là cách phán đoán tìm nguyên nhân của hành vi ở bên trong con người đó, chẳng hạn tính cách, năng lực hay thái độ.
- Quy kết bên ngoài (Situational Attribution): là cách phán đoán tìm nguyên nhân của hành vi ở hoàn cảnh bên ngoài, chẳng hạn thời tiết, quy tắc hay áp lực từ người khác.
Lỗi quy kết cơ bản là hiện tượng cán cân này nghiêng quá mức về phía quy kết bên trong khi giải thích hành vi của người khác. Daniel Gilbert thuộc Đại học Harvard còn gọi hiện tượng này là “thiên kiến tương ứng (Correspondence Bias)”. Nghĩa là khi thấy một hành vi, ta lập tức cho rằng người đó có tính cách tương ứng với hành vi ấy.
Hai thí nghiệm làm sáng tỏ lỗi này
Điều đáng ngạc nhiên là xu hướng này xuất hiện ngay cả khi mọi người biết rõ sức tác động của hoàn cảnh. Hai thí nghiệm tiêu biểu cho thấy rõ điều đó.
(1) Thí nghiệm bài luận về Castro (1967)
Edward Jones và Victor Harris cho người tham gia đọc các bài viết ủng hộ hoặc chỉ trích nhà lãnh đạo Cuba Fidel Castro. Dù được thông báo rằng người viết không tự chọn lập trường mà viết theo yêu cầu đã định, người tham gia vẫn cho rằng những người viết bài ủng hộ thực sự có thiện cảm hơn với Castro.
(2) Thí nghiệm người ra câu hỏi đố (1977)
Lee Ross và các đồng nghiệp chia ngẫu nhiên người tham gia thành người ra câu hỏi và người trả lời. Người ra câu hỏi đương nhiên có lợi thế vì đặt câu hỏi trong lĩnh vực mình am hiểu, nhưng người trả lời và người quan sát lại đánh giá họ là người uyên bác hơn. Họ đã nhầm lợi thế do vai trò mang lại với năng lực của người đó.
Hiểu lỗi quy kết cơ bản qua những ví dụ đơn giản
Lỗi này xuất hiện thường xuyên hơn bên ngoài phòng thí nghiệm, trong những tình huống chúng ta gặp hằng ngày.
[Trường hợp 1] Những chủng sinh đang vội
Năm 1973, John Darley và Daniel Batson yêu cầu các chủng sinh sang một tòa nhà khác để thuyết trình. Trên đường đi có một người ngã gục và đang rên rỉ. Trong số những sinh viên được cho biết còn nhiều thời gian, khoảng 63% đã giúp đỡ, nhưng trong số những người bị giục rằng đã muộn, chỉ khoảng 10% dừng lại. Yếu tố quyết định họ có giúp hay không là hoàn cảnh “đang vội đến mức nào”, hơn là lòng sùng đạo hay phẩm chất của họ.
[Trường hợp 2] Chiếc xe chen ngang và nhân viên thiếu thân thiện
Khi thấy một tài xế bất ngờ chen ngang, ta dễ kết luận đó là người bất lịch sự, nhưng có thể họ đang vội đến bệnh viện. Một nhân viên nói năng cộc lốc cũng có thể đang phải một mình phục vụ mười khách hàng.
Vì sao điều này xảy ra? Khi nhìn người khác, điều đập vào mắt ta là chính người đó, còn những hoàn cảnh xung quanh họ lại khó nhận thấy. Gilbert giải thích rằng trước tiên chúng ta quan sát hành vi và gần như tự động suy đoán tính cách, rồi chỉ khi có thời gian và tâm trí mới cân nhắc hoàn cảnh để điều chỉnh phán đoán. Khi mệt mỏi hoặc bận rộn, ta sẽ bỏ qua bước điều chỉnh cuối cùng này.
Ngược lại, khi nhìn nhận hành vi của bản thân, ta thấy rõ hoàn cảnh xung quanh mình nên dễ quy nguyên nhân cho hoàn cảnh. Xu hướng giải thích khác nhau về người khác và bản thân như vậy được gọi là “thiên kiến người hành động–người quan sát (Actor-Observer Bias)”. Tuy nhiên, một phân tích tổng hợp vào năm 2006 cho thấy sự khác biệt này nhỏ hơn chúng ta tưởng, nên các nghiên cứu vẫn đang tiếp tục.
Khác biệt văn hóa và cách giảm thiểu lỗi
Mức độ của lỗi quy kết cơ bản cũng thay đổi tùy theo văn hóa. Trong nghiên cứu năm 1984 của Joan Miller, người Mỹ càng lớn tuổi càng có xu hướng giải thích hành vi của người khác bằng tính cách, trong khi người Ấn Độ viện dẫn hoàn cảnh và các mối quan hệ nhiều hơn. Năm 1994, Michael Morris và Bành Khải Bình (Kaiping Peng) so sánh các bản tin về hai vụ xả súng xảy ra tại Hoa Kỳ năm 1991 và nhận thấy báo tiếng Anh nhấn mạnh hơn vào tính cách của thủ phạm, còn báo tiếng Trung nhấn mạnh hơn vào hoàn cảnh của thủ phạm.
(1) Nghĩ đến hoàn cảnh trước
Khi thấy khó chịu với hành vi của ai đó, hãy thử nghĩ đến dù chỉ một hoàn cảnh có thể khiến họ hành động như vậy.
(2) Đặt mình vào vị trí của người khác
Chỉ cần tự hỏi mình sẽ làm gì nếu ở trong hoàn cảnh tương tự cũng giúp ta phán xét bao dung hơn nhiều.
(3) Không vội kết luận từ một lần hành động
Đợi đến khi quan sát được những biểu hiện lặp lại trong nhiều hoàn cảnh rồi mới phán xét tính cách của một người cũng chưa muộn.
Lỗi quy kết cơ bản là một thói quen tự nhiên của tâm trí: đánh giá cao tính cách và đánh giá thấp hoàn cảnh khi nhìn nhận hành vi của người khác. Thói quen này giúp ta phán đoán nhanh, nhưng cũng có thể dẫn đến hiểu lầm, trách móc vội vàng và đánh giá thiếu công bằng. Đặc biệt, trong những tình huống đánh giá con người như phỏng vấn tuyển dụng hay đánh giá nhân sự, một hiểu lầm nhỏ có thể gây ra hệ quả lớn.
Khi đứng trước sai lầm của người khác, hãy xem xét thêm một lần hoàn cảnh của họ; đó là bước đầu tiên để đưa ra phán xét công bằng, bảo vệ con người và các mối quan hệ.
