Sau khi trận bóng đá kết thúc, chúng ta thường thấy có người nói: “Ngay từ lúc không thay hậu vệ ở hiệp hai, tôi đã biết là sẽ thua rồi.” Sau khi cổ phiếu giảm mạnh, hàng loạt bài phân tích khẳng định “lúc đó đã có dấu hiệu nguy hiểm” xuất hiện, còn người bạn vừa chia tay lại được nghe câu “ngay từ đầu đã thấy hai người không hợp nhau rồi”. Thế nhưng, hiếm ai thực sự nói như vậy trước khi có kết quả.
Thói quen tâm lý tin rằng mình đã có thể dự đoán kết quả ngay từ đầu sau khi sự việc xảy ra được gọi là “thiên kiến nhận thức muộn (Hindsight Bias)”. Nói đơn giản, đó là “ảo tưởng khiến quá khứ có vẻ hiển nhiên hơn thực tế rất nhiều sau khi đã biết kết quả”, còn được gọi là “hiệu ứng biết từ đầu rồi (Knew-It-All-Along Effect)”.
Tài liệu này sẽ lần lượt tìm hiểu quá trình thiên kiến nhận thức muộn lần đầu được xác nhận bằng thực nghiệm, ba dạng biểu hiện của thiên kiến này, những vấn đề mà nó gây ra trong bệnh viện, tại tòa án và trong hoạt động đầu tư, cùng các cách giảm bớt thiên kiến.
Thiên kiến nhận thức muộn: Khi kết quả viết lại quá khứ
Thí nghiệm bắt đầu từ chuyến thăm của Nixon
Thiên kiến nhận thức muộn bắt đầu được biết đến rộng rãi nhờ nghiên cứu của nhà tâm lý học người Mỹ Baruch Fischhoff vào thập niên 1970. Sau khi nghe kể rằng các bác sĩ lâm sàng thường nói “tôi đã biết ngay từ đầu” khi nhìn vào kết quả của bệnh nhân, ông quyết định kiểm chứng điều này bằng thực nghiệm.
Năm 1972, trước chuyến thăm Trung Quốc và Liên Xô của Tổng thống Mỹ Richard Nixon, Fischhoff và Ruth Beyth yêu cầu những người tham gia ghi trước xác suất xảy ra của nhiều kết quả khác nhau. Sau khi chuyến thăm kết thúc, họ mời những người tham gia quay lại và yêu cầu nhớ lại các xác suất đã ghi. Đối với những sự việc thực sự xảy ra, người tham gia nhớ rằng mình đã ghi xác suất cao hơn mức ban đầu.
Bài báo được công bố năm 1975 này có tựa đề “Tôi biết điều đó sẽ xảy ra (I knew it would happen)”. Đây là lần đầu tiên người ta phát hiện rằng ngay khi biết kết quả, ký ức của chúng ta âm thầm dịch chuyển theo hướng phù hợp với kết quả ấy.
Cũng trong năm đó, Fischhoff tiến hành một thí nghiệm khác. Ông cho những người tham gia đọc một câu chuyện ngắn về sự kiện lịch sử cùng bốn kết cục có thể xảy ra, cho biết một trong số đó là kết cục thực tế, rồi yêu cầu họ đánh giá khả năng xảy ra của từng kết cục. Dù được thông báo kết cục nào, người tham gia cũng đánh giá chính kết cục đó có khả năng xảy ra cao nhất và tin rằng ngay cả khi chưa biết kết cục, họ vẫn sẽ nhận định như vậy.
Ba dạng biểu hiện của thiên kiến nhận thức muộn
Trong bài báo năm 2012, hai nhà tâm lý học Neal Roese và Kathleen Vohs chia thiên kiến này thành ba cấp độ để giải thích.
(1) Bóp méo ký ức
Đây là biểu hiện nhớ lại nhận định trước đây của mình theo hướng gần với kết quả hơn so với thực tế, chẳng hạn “tôi đã nói là sẽ như thế mà”. Đây là cấp độ cơ bản nhất.
(2) Ảo tưởng về tính tất yếu
Đây là biểu hiện cho rằng kết quả đã xảy ra vốn là điều không thể tránh khỏi, chẳng hạn “nhìn tình hình lúc đó thì mọi chuyện chỉ có thể diễn ra như vậy”.
(3) Ảo tưởng về khả năng dự đoán
Đây là biểu hiện tin rằng bản thân đã có thể thấy trước sự việc, chẳng hạn “tôi đã biết ngay từ đầu”. Đến cấp độ này, sự tự tin vào năng lực phán đoán của bản thân trở nên quá mức.
Điều này xảy ra vì sau khi biết kết quả, chỉ những thông tin giải thích cho kết quả ấy hiện lên rõ nét, còn những thông tin trái ngược lại trở nên mờ nhạt. Não bộ dùng thông tin mới để viết lại ký ức rồi tin rằng đó chính là ký ức ban đầu.
Thiên kiến gây xáo trộn trong bệnh viện, tại tòa án và trong đầu tư
Thiên kiến nhận thức muộn gây ra vấn đề đặc biệt nghiêm trọng khi đánh giá sai lầm của người khác. Bởi với người đã biết kết quả, nhận định vào thời điểm đó rất dễ trông có vẻ thiếu sáng suốt.
- Y khoa (Medicine): Vùng bất thường bị bỏ sót khi đọc phim sẽ dễ lọt vào mắt chuyên gia hơn nhiều khi họ xem lại và đã biết có bất thường. Vì vậy, trong các vụ kiện y khoa, nhận định của bác sĩ vào thời điểm đó có thể bị đánh giá khắt khe hơn mức thực tế đáng phải chịu.
- Tòa án (Court): Kết quả càng tồi tệ, bồi thẩm viên và thẩm phán càng có xu hướng cho rằng tai nạn đó dễ dự đoán hơn. Cùng một hành vi cũng có nguy cơ bị xác định là có lỗi do bất cẩn cao hơn tùy theo kết quả.
- Đầu tư (Investment): Nhà đầu tư tin rằng mình đã dự đoán được đợt sụt giảm mạnh trước đó sẽ trở nên quá tự tin rằng mình cũng có thể dự đoán đúng thị trường trong tương lai. Theo nghiên cứu, những nhà đầu tư có thiên kiến này mạnh thường đánh giá thấp rủi ro và có tỷ suất sinh lời kém hơn.
Trên hết, thiên kiến này cản trở việc học hỏi từ thất bại. Bởi nếu cho rằng “dù sao thì mọi chuyện cũng sẽ xảy ra như vậy”, chúng ta sẽ không còn lý do để nhìn lại xem lúc đó mình chưa biết điều gì và đã bỏ sót điều gì.
Cách giảm thiên kiến nhận thức muộn
Theo nghiên cứu, thiên kiến này không dễ biến mất ngay cả khi chúng ta biết nó tồn tại và cố gắng tránh nó. Tuy không thể loại bỏ hoàn toàn, chúng ta có thể giảm đáng kể thiên kiến này bằng một vài thói quen.
- Nghĩ đến kết quả ngược lại (Consider the Opposite): Chủ động suy nghĩ xem mình sẽ dùng lý do gì để giải thích nếu kết quả xảy ra khác với thực tế. Đây là phương pháp được nghiên cứu xác nhận có hiệu quả cao nhất.
- Viết nhật ký quyết định (Decision Journal): Khi đưa ra quyết định quan trọng, hãy ghi trước những thông tin mình biết lúc đó, dự đoán và căn cứ cho dự đoán ấy. Về sau, bạn có thể đối chiếu với những gì đã ghi thay vì dựa vào ký ức.
- Đánh giá khi chưa biết kết quả (Blind Review): Khi xem xét một tai nạn hay thất bại, nếu có thể, hãy chỉ cho người chưa biết kết quả xem các tài liệu tại thời điểm đó và hỏi nhận định của họ. Cách này giúp thu được đánh giá không bị kết quả chi phối.
- Trở lại góc nhìn tại thời điểm đó (Foresight Perspective): Khi đánh giá nhận định của người khác, hãy tạm gác kết quả sang một bên và xem xét lại chỉ dựa trên những thông tin mà người đó có vào lúc ấy.
Thiên kiến nhận thức muộn giống như việc cầm đáp án là kết quả trong tay để chấm bài thi của quá khứ. Khi đã biết đáp án, mọi câu hỏi đều có vẻ dễ dàng, nhưng chúng ta lúc đó chưa biết những đáp án ấy.
Khi ý nghĩ “tôi biết ngay mà” xuất hiện, chỉ cần tự hỏi lại một lần xem mình có thực sự biết trước hay không, chúng ta có thể khoan dung hơn đôi chút với sai lầm của người khác và học được nhiều hơn từ sai lầm của chính mình. Ghi nhớ đúng sự bất định của quá khứ chính là bước đầu tiên để phán đoán tốt hơn.
