Cuối thế kỷ 19, những sinh viên trẻ vừa tốt nghiệp Đại học Oxford và Cambridge lần lượt dọn đến khu ổ chuột ở phía đông London. Thay vì phát đồ cho những người hàng xóm nghèo rồi ra về, họ muốn chuyển hẳn đến khu phố ấy, cùng sống, học hỏi và giảng dạy. Thử nghiệm lạ lẫm này đã vượt biển sang Mỹ, rồi đến tận Insadong ở Seoul cách đây hơn 100 năm. Đó chính là “phong trào nhà cộng đồng (Settlement House Movement)”.
Nói một cách dễ hiểu, phong trào nhà cộng đồng là “phong trào trong đó những người có học thức đến sống cùng cư dân ở các khu vực nghèo, cùng triển khai giáo dục, hỗ trợ đời sống và cải cách xã hội”. Tên gọi này mang ý nghĩa hàng xóm giúp đỡ lẫn nhau, và các trung tâm phúc lợi xã hội có mặt ở nhiều khu dân cư ngày nay bắt nguồn từ chính phong trào ấy.
Trong tài liệu này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu phong trào nhà cộng đồng đã bắt đầu như thế nào, những thành quả mà Hull House ở Mỹ để lại, ba nguyên tắc dẫn dắt phong trào, cùng hành trình lan đến Hàn Quốc và ý nghĩa của phong trào ngày nay.
Phong trào nhà cộng đồng: trở thành hàng xóm để đối diện với nghèo đói
Toynbee Hall, khởi đầu của thử nghiệm sống cùng nhau
Trong thời kỳ Victoria, khi công nghiệp hóa đang diễn ra mạnh mẽ, các khu ổ chuột đô thị ở Anh oằn mình trong những căn nhà chật chội, điều kiện vệ sinh tồi tệ và cảnh nghèo đói triền miên. Samuel Barnett, mục sư giáo xứ tại khu Whitechapel ở London, cùng vợ là Henrietta Barnett, một giáo viên kiêm nhà hoạt động xã hội, đã nhận ra một điều sau nhiều năm làm việc tại những khu phố như vậy. Đó là chỉ thỉnh thoảng ghé đến giúp đỡ thì không thể thay đổi cảnh nghèo.
Hai vợ chồng đề xuất để sinh viên đại học trực tiếp ở lại khu ổ chuột và trải nghiệm cuộc sống của những người hàng xóm, rồi mở cửa “Toynbee Hall”, nhà cộng đồng đầu tiên trên thế giới, vào ngày 24 tháng 12 năm 1884. Tên gọi này được đặt để tưởng nhớ Arnold Toynbee, nhà sử học của Oxford đã qua đời ở tuổi ba mươi vào năm 1883 khi đang làm việc vì người nghèo.
Ngay vào thời đó cũng đã có những hoạt động giúp đỡ người nghèo. Hiệp hội Tổ chức Từ thiện (Charity Organization Society), ra đời tại London năm 1869, đã tìm hiểu kỹ người nhận trợ giúp và điều phối để tránh hỗ trợ trùng lặp, nhưng có xu hướng chủ yếu quy nghèo đói cho sự lười biếng hoặc lỗi lầm của cá nhân. Khác với cách nhìn ấy, điểm mới của phong trào nhà cộng đồng là tìm nguyên nhân nghèo đói trong cơ cấu xã hội do công nghiệp hóa tạo ra.
Hull House và Jane Addams
Sau khi tham quan Toynbee Hall, Jane Addams người Mỹ đã cùng người bạn Ellen Gates Starr thành lập “Hull House” tại Chicago vào tháng 9 năm 1889. Xung quanh là một khu phố nghèo đông đúc những người nhập cư vừa đến từ Ý, Hy Lạp, Đức và nhiều nơi khác. Ban đầu cơ sở chỉ có một ngôi biệt thự cũ, nhưng đến năm 1911 đã mở rộng thành 13 tòa nhà.
Hull House đã để lại nhiều dấu ấn trong khu phố.
(1) Không gian dành cho trẻ em và gia đình
Cơ sở xây dựng sân chơi công cộng và nhà tắm công cộng đầu tiên ở Chicago, đồng thời mở trường mẫu giáo để hỗ trợ những người mẹ đi làm.
(2) Học tập và văn hóa
Cơ sở tổ chức các lớp tiếng Anh, văn học, mỹ thuật, thủ công, những buổi diễn thuyết miễn phí, hòa nhạc và kịch nghiệp dư, giúp người nhập cư thích nghi với xã hội mới.
(3) Thay đổi thể chế
Cơ sở góp sức thúc đẩy việc ban hành luật ngăn chặn lao động trẻ em, thành lập tòa án vị thành niên đầu tiên ở Mỹ và xây dựng các chế độ bảo vệ người lao động.
Nhờ được ghi nhận những đóng góp ấy, Addams trở thành người phụ nữ Mỹ đầu tiên nhận giải Nobel Hòa bình vào năm 1931. Nhờ thành công của Hull House, số nhà cộng đồng tại Mỹ tăng lên gần 500 cơ sở vào thập niên 1920.
Ba nguyên tắc của phong trào nhà cộng đồng
Hoạt động của phong trào nhà cộng đồng thường được khái quát thành ba nguyên tắc gọi là “3R”, lấy theo các chữ cái đầu trong tiếng Anh. Đây là khung khái quát được các sách giáo khoa và sách nhập môn đời sau hệ thống hóa hơn là cách diễn đạt của chính Addams, và ngày nay vẫn thường được dẫn lại trong thực hành công tác xã hội.
- Cư trú (Residence): Người hỗ trợ trực tiếp sống tại địa phương, trở thành hàng xóm của cư dân và thấu hiểu hoàn cảnh của họ qua trải nghiệm thực tế.
- Nghiên cứu (Research): Khảo sát kỹ nhà ở, việc làm, vệ sinh, quốc gia xuất thân và các đặc điểm khác của khu phố để làm rõ nguyên nhân nghèo đói một cách khoa học. Cuốn “Bản đồ và các bài nghiên cứu của Hull House (Hull-House Maps and Papers)” xuất bản năm 1895 đã thể hiện quốc tịch và tiền lương của cư dân trên bản đồ, đồng thời ảnh hưởng đến nghiên cứu xã hội học tại Chicago.
- Cải cách (Reform): Đưa những vấn đề được phát hiện qua khảo sát ra công luận và kiên trì yêu cầu thay đổi luật pháp cùng các thể chế.
Điểm cần chú ý ở đây là họ xem việc giúp đỡ là “cùng làm” chứ không phải “ban phát”. Những người hoạt động tại nhà cộng đồng cố gắng không chỉ nhìn cư dân như đối tượng để giảng dạy, mà còn học hỏi từ họ và đối xử với họ như những người đồng hành cùng giải quyết các vấn đề của khu phố.
Nhà cộng đồng lan đến Hàn Quốc
Phong trào nhà cộng đồng cũng lan đến châu Á. Tại Hàn Quốc, “Nhà Phụ nữ Taehwa”, do Ban Truyền giáo Nữ thuộc Giáo hội Giám lý miền Nam Hoa Kỳ mở tại Insadong, Seoul vào tháng 4 năm 1921, được xem là nhà cộng đồng đầu tiên và là khởi đầu của các trung tâm phúc lợi xã hội. Tòa nhà này nằm trên địa điểm của Taehwagwan, nơi các đại diện dân tộc tổ chức lễ tuyên bố độc lập trong Phong trào 3·1 năm 1919.
Giám đốc đầu tiên, nhà truyền giáo Mamie D. Myers, đã mở lớp học ban đêm dạy những kỹ năng thực tiễn như nấu ăn, thêu và may cho những phụ nữ khó ra ngoài vào ban ngày. Sau đó, cơ sở mở rộng hoạt động sang dạy chữ Hangeul, thăm hỏi tại nhà, chăm sóc sức khỏe trẻ em và vệ sinh công cộng, rồi tiếp tục phát triển thành Trung tâm Phúc lợi Xã hội Cơ Đốc Taehwa ngày nay.
Các trung tâm phúc lợi xã hội tổng hợp có mặt khắp Hàn Quốc ngày nay cũng kế thừa tinh thần của nhà cộng đồng. Thời kỳ những người hoạt động phải sống tại địa phương đã qua, nhưng tư tưởng cùng cư dân tìm hiểu và giải quyết vấn đề của địa phương vẫn còn nguyên. Dấu ấn ấy vẫn hiện diện rõ nét trong những hoạt động hằng ngày như phòng học cộng đồng, bữa ăn miễn phí và các buổi gặp gỡ khu phố.
Trong thời đại người ta chỉ quy nghèo đói cho lỗi của cá nhân, phong trào nhà cộng đồng đã nhìn nhận nghèo đói là vấn đề của xã hội và lựa chọn sự đoàn kết giữa những người hàng xóm thay cho hoạt động từ thiện từ xa. Nhờ đó, những di sản quý giá như sân chơi, trường mẫu giáo, luật bảo vệ trẻ em và các trung tâm phúc lợi xã hội khu dân cư đã ra đời.
Tất nhiên, không thể giải quyết mọi vấn đề chỉ bằng thiện chí của hàng xóm. Tuy vậy, thái độ đến gần cuộc sống của những người cần giúp đỡ và trước hết lắng nghe hoàn cảnh của họ vẫn là điểm khởi đầu của công tác xã hội. Xem cuộc sống bên kia hàng rào là chuyện của người hàng xóm mình và ở bên họ, đó chính là bước đầu tiên để xây dựng một cộng đồng địa phương cùng chung sống.
