Bạn sẽ cảm thấy thế nào nếu đến bệnh viện vì thấy trong người không khỏe, nhưng bác sĩ lại khuyên bạn tham gia nhóm làm vườn trong khu phố hoặc dàn hợp xướng thay vì kê thuốc? Nghe có vẻ hơi lạ, nhưng trên thực tế, những đơn như vậy đang dần xuất hiện nhiều hơn trong hoạt động chăm sóc sức khỏe ở nhiều quốc gia. Bởi đằng sau các triệu chứng thể chất thường là sự cô đơn hoặc những khó khăn trong cuộc sống.
Trong ngành công tác xã hội, cách tiếp cận nhằm cải thiện sức khỏe và chất lượng cuộc sống bằng việc kết nối những người được gặp tại cơ sở y tế với các hoạt động và dịch vụ trong cộng đồng được gọi là “kê đơn xã hội (Social Prescribing)”. Ý tưởng ở đây là cùng giải quyết những vấn đề mà chỉ thuốc và điều trị chưa thể tháo gỡ bằng sức mạnh của con người và các mối quan hệ.
Tài liệu này trình bày một cách dễ hiểu về kê đơn xã hội, bối cảnh ra đời, quy trình kê đơn, những hoạt động thực tế được kê đơn, cũng như các hiệu quả kỳ vọng và những vấn đề còn cần giải quyết.
Tìm hiểu về kê đơn xã hội
Kê đơn xã hội là gì?
Kê đơn xã hội là hoạt động trong đó các chuyên gia y tế như bác sĩ hoặc điều dưỡng lắng nghe câu chuyện của bệnh nhân, cùng xem xét những vấn đề xã hội ảnh hưởng đến sức khỏe, rồi kết nối họ với các nguồn lực phù hợp tại địa phương. Thứ được kê đơn ở đây không phải là viên thuốc, mà là những hoạt động giữa con người với nhau như sinh hoạt nhóm, tập thể dục, tư vấn và tình nguyện.
Cách tiếp cận này xuất phát từ quan điểm rằng sức khỏe không chỉ được tạo dựng trong bệnh viện. Những điều kiện bao quanh cuộc sống như thu nhập, nhà ở, việc làm và các mối quan hệ được gọi là các yếu tố xã hội quyết định sức khỏe (Social Determinants of Health), và kê đơn xã hội chính là một nỗ lực tác động đến những điều kiện ấy.
Vì vậy, kê đơn xã hội bổ trợ cho chăm sóc y tế chứ không thay thế nó. Trong khi người bệnh vẫn tiếp tục nhận những điều trị cần thiết, phương pháp này đóng vai trò cầu nối, giúp họ tìm lại sức mạnh trong cuộc sống thường ngày và giữa những người hàng xóm.
Vì sao kê đơn xã hội ra đời?
Một số xu hướng cùng xuất hiện đã khiến kê đơn xã hội nhận được sự chú ý.
(1) Sự gia tăng của cô đơn và cô lập
Khi số người sống một mình và dân số cao tuổi gia tăng, sự cô lập xã hội nổi lên như một vấn đề gây tổn hại đến sức khỏe. Vương quốc Anh coi trọng vấn đề này đến mức đã chỉ định một bộ trưởng phụ trách vấn đề cô đơn vào năm 2018.
(2) Thay đổi trong lý do thường xuyên đến bệnh viện
Trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe ban đầu, nhiều ý kiến liên tục chỉ ra rằng không ít người tìm đến cơ sở y tế vì khó khăn trong cuộc sống hoặc vấn đề tâm lý hơn là vì nhu cầu điều trị y khoa.
(3) Bệnh mạn tính và vấn đề sức khỏe tâm thần
Đối với những bệnh cần được quản lý lâu dài hoặc cảm giác trầm buồn, việc chỉ dùng thuốc có những hạn chế, nên cần có cách đồng thời thay đổi thói quen sinh hoạt và các mối quan hệ.
Trong bối cảnh đó, Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) đã đưa kê đơn xã hội vào kế hoạch dài hạn năm 2019 và bắt đầu bố trí nhân sự chuyên trách tại các cơ sở chăm sóc sức khỏe ban đầu.
Quy trình kê đơn diễn ra như thế nào?
Kê đơn xã hội thường được thực hiện qua một số bước. Trước tiên, trong quá trình tư vấn, các chuyên gia như bác sĩ, điều dưỡng hoặc nhân viên công tác xã hội nhận diện những người có vẻ cần hỗ trợ xã hội và đề xuất kết nối họ với các nguồn hỗ trợ.
Tiếp đó, người đảm nhận vai trò then chốt là nhân viên kết nối (Link Worker). Nhân viên kết nối dành đủ thời gian trò chuyện với từng người, cùng họ tìm hiểu điều gì quan trọng với họ, việc gì khiến họ vui và đâu là những trở ngại. Câu hỏi quan trọng ở đây gần với “Điều gì quan trọng với bạn?” hơn là “Bạn đau ở đâu?”.
Dựa trên những mục tiêu đã cùng xác định, nhân viên kết nối lựa chọn và giới thiệu các tổ chức, nhóm sinh hoạt hoặc dịch vụ công phù hợp tại địa phương. Với những người thấy khó tham gia lúc đầu, họ có thể cùng đến nơi hoạt động hoặc liên lạc lại để giúp người đó thích nghi. Đây là quá trình đồng hành để giúp người tham gia duy trì lâu dài hoạt động do chính mình lựa chọn, thay vì trao cho họ một đáp án có sẵn.
Những hoạt động nào được kê đơn?
Các hoạt động được kết nối thông qua kê đơn xã hội khác nhau tùy địa phương, nhưng nhìn chung có thể chia thành những nhóm sau.
- Kê đơn nghệ thuật (Arts on Prescription): Các hoạt động cùng sáng tạo và thể hiện bản thân, như nhóm hội họa, âm nhạc, hợp xướng và thủ công.
- Kê đơn xanh (Green Prescribing): Các hoạt động vận động cơ thể trong thiên nhiên, như làm vườn, đi dạo trong rừng và chỉnh trang công viên.
- Kê đơn vận động (Exercise on Prescription): Giúp người tham gia vận động thường xuyên thông qua các nhóm đi bộ hoặc chương trình tại cơ sở thể thao địa phương.
- Hỗ trợ đời sống (Practical Support): Sự giúp đỡ nhằm giảm bớt gánh nặng trong cuộc sống, như tư vấn về nợ và nhà ở, thông tin việc làm và dịch vụ chăm sóc.
Điểm chung của những hoạt động này là giúp mọi người gặp gỡ lại những người hàng xóm. Chính không gian để cùng chia sẻ những vấn đề từng phải một mình chịu đựng giúp lòng người nhẹ nhõm hơn và tiếp thêm sức mạnh để tiếp tục cuộc sống.
Các nghiên cứu đang cho thấy kê đơn xã hội có thể giảm cô đơn và cảm giác trầm buồn, đồng thời nâng cao mức độ hài lòng với cuộc sống, nhưng cũng có ý kiến cho rằng các phương pháp đo lường chính xác hiệu quả vẫn chưa đầy đủ. Ngoài ra, nếu các tổ chức địa phương tiếp nhận người được kê đơn không đủ vững mạnh, sẽ xuất hiện hạn chế là không có nơi để kết nối. Sau cùng, để kê đơn xã hội được triển khai vững chắc, ngành y tế, phúc lợi xã hội và cộng đồng địa phương cần chung tay.
Kê đơn xã hội là một cách nhìn ấm áp, xem xét toàn bộ cuộc sống của một con người thay vì chỉ coi sự đau ốm là vấn đề thể chất. Khi việc chữa bệnh gặp gỡ việc kết nối con người trở lại với nhau, sức khỏe có thể được duy trì lâu dài hơn.
Kết nối lại con người với con người chính là bước đầu tiên trên hành trình chữa lành để tìm lại một cuộc sống khỏe mạnh.
