Nếu trong ví có cả tờ tiền cũ nhàu nhĩ và tờ tiền mới in còn phẳng phiu, bạn sẽ lấy tờ nào ra trước khi thanh toán? Phần lớn mọi người sẽ dùng tờ tiền cũ trước và giữ lại tờ tiền mới. Dù cả hai đều có giá trị như nhau.
Khi thói quen nhỏ này lan rộng ra cả nước, một hiện tượng rất thú vị sẽ xảy ra. Chỉ tiền có giá trị thấp lưu thông trên thị trường, còn tiền có giá trị cao thì được cất trong tủ, đem nấu chảy hoặc đưa ra nước ngoài. Trong kinh tế học, hiện tượng này được gọi là “định luật Gresham (Gresham's Law)”. Định luật thường được biết đến qua câu “tiền xấu đẩy tiền tốt ra khỏi lưu thông”, nghĩa là tiền kém chất lượng lấn át tiền có chất lượng tốt.
Tài liệu này trình bày một cách dễ hiểu từ ý nghĩa và nguồn gốc tên gọi của định luật Gresham đến các điều kiện để định luật vận hành, những ví dụ trong lịch sử và cả cách nhìn nhận định luật này ngày nay.
Nguyên lý của định luật Gresham và ý nghĩa ngày nay
Định luật Gresham là gì?
Định luật Gresham mô tả hiện tượng khi hai loại tiền có cùng mệnh giá do pháp luật quy định nhưng có giá trị thực khác nhau cùng được sử dụng, chỉ tiền có giá trị thực thấp lưu thông, còn tiền có giá trị thực cao biến mất khỏi thị trường.
- Tiền tốt (Good Money): Là tiền có hàm lượng vàng hoặc bạc cao, nên giá trị thực lớn hơn hoặc bằng mệnh giá.
- Tiền xấu (Bad Money): Là tiền bị giảm hàm lượng kim loại quý hoặc bị cắt xén, khiến giá trị thực thấp hơn mệnh giá.
- Sự lấn át (Crowding Out): Là việc tiền tốt bị đẩy ra khỏi lưu thông trong khi tiền xấu được sử dụng để giao dịch.
Tên gọi này bắt nguồn từ Thomas Gresham, một thương nhân kiêm cố vấn tài chính hoàng gia Anh vào thế kỷ 16. Ông được cho là người đã báo cho Nữ hoàng Elizabeth 1 về vấn đề tiền xu kém chất lượng đẩy tiền xu tốt ra khỏi lưu thông. Tuy nhiên, tên gọi “định luật Gresham” được nhà kinh tế học người Scotland Henry Dunning Macleod đặt vào năm 1858, rất lâu sau khi ông qua đời.
Những tư tưởng tương tự đã có từ lâu trước đó. Vào thế kỷ 5 trước Công nguyên, nhà viết kịch Hy Lạp Aristophanes đã châm biếm trong vở hài kịch “Những con ếch” việc người Athens giữ lại những đồng tiền cũ tốt và sử dụng những đồng tiền mới kém chất lượng. Nicole Oresme ở thế kỷ 14 và Nicolaus Copernicus ở thế kỷ 16 cũng chỉ ra rằng khi chất lượng tiền tệ suy giảm, tiền tốt sẽ biến mất.
Nguyên lý tiền xấu đẩy tiền tốt ra khỏi lưu thông
Định luật Gresham nảy sinh từ những lựa chọn rất hợp lý của con người nhằm tránh thiệt hại. Tuy nhiên, hiện tượng này không xảy ra bất cứ lúc nào mà chỉ xuất hiện khi một số điều kiện cùng được đáp ứng.
(1) Pháp luật buộc hai loại tiền phải có cùng giá trị
Nếu nhà nước quy định phải chấp nhận hai loại tiền theo cùng một mệnh giá, người bán không thể từ chối ngay cả khi nhận được tiền kém chất lượng. Chế độ tiền pháp định (Legal Tender) là điểm khởi đầu của định luật này.
(2) Tiền tốt còn có công dụng khác
Tiền vàng và tiền bạc có thể được nấu chảy để bán dưới dạng kim loại, còn ở nước ngoài, chúng được định giá theo trọng lượng. Vì vậy, tích trữ hoặc nấu chảy tiền tốt có lợi hơn là chi tiêu theo mệnh giá.
(3) Mọi người dùng tiền xấu trước
Nếu có cùng giá trị thanh toán, ai cũng sẽ trả bằng tiền xấu và giữ lại tiền tốt. Khi những lựa chọn như vậy tích tụ, trên thị trường sẽ chỉ còn tiền xấu.
Ngược lại, nếu thị trường có thể tự do quyết định tỷ lệ trao đổi giữa hai loại tiền, tình hình sẽ khác. Bởi người bán có thể từ chối tiền xấu hoặc yêu cầu trả nhiều hơn. Giống như việc người dân tìm đến đô la thay cho nội tệ ở những quốc gia có giá cả tăng mất kiểm soát, trong trường hợp này, tiền tốt đôi khi lại đẩy tiền xấu ra khỏi lưu thông.
Định luật Gresham trong lịch sử
Định luật Gresham không chỉ là lý thuyết trong sách mà đã thực sự xuất hiện qua nhiều thời kỳ.
Vào những năm 1540, vua Henry 8 của Anh đã giảm mạnh tỷ lệ bạc trong tiền xu để trang trải chi phí chiến tranh. Trong thời kỳ được gọi là “Đại phá giá tiền tệ (Great Debasement)”, người dân cất giấu những đồng bạc tốt trước đây thay vì sử dụng, khiến trên thị trường chỉ lưu thông những đồng tiền kém chất lượng. Cuộc cải cách tiền tệ dưới thời Elizabeth 1 là nỗ lực nhằm khắc phục tình trạng hỗn loạn này.
Tại Hoa Kỳ, Đạo luật Tiền đúc năm 1965 đã loại bỏ bạc khỏi các đồng xu 10 cent và 25 cent. Sau đó, những đồng xu cũ có chứa bạc gần như biến mất khỏi các giao dịch chỉ trong vài năm. Nguyên nhân là người dân đã lựa riêng các đồng xu bạc để tích trữ.
[Điểm đáng chú ý trong các ví dụ]
- Cắt xén tiền xu: Những đồng tiền vàng, tiền bạc bị lén cắt xén phần rìa được đưa vào lưu thông
- Rãnh khía: Các rãnh khía ở cạnh tiền xu cũng là một biện pháp nhằm ngăn việc cắt xén
- Chế độ song bản vị vàng bạc: Khi tỷ lệ pháp định lệch khỏi tỷ lệ thị trường, tiền xu làm từ một trong hai kim loại sẽ biến mất
- Tích trữ tiền xu bạc: Những đồng xu cũ có hàm lượng bạc cao biến mất khỏi đời sống hằng ngày trước tiên
4 góc nhìn về định luật Gresham ngày nay
Ngày nay, chúng ta giao dịch bằng tiền giấy và những con số kỹ thuật số thay cho tiền vàng hay tiền bạc. Dù vậy, định luật Gresham vẫn được dùng như một phép ví von trong nhiều lĩnh vực.
(1) Nhìn nhận từ vấn đề niềm tin vào tiền tệ
Giá trị của tiền suy cho cùng phụ thuộc vào niềm tin. Nếu chính phủ tùy tiện làm giảm giá trị tiền tệ, người dân sẽ tránh sử dụng đồng tiền đó và tìm đến tài sản khác hoặc ngoại tệ.
(2) Liên hệ với thông tin bất cân xứng
Nhà kinh tế học George Akerlof cũng đề cập đến định luật Gresham trong bài nghiên cứu về “thị trường chanh” năm 1970. Trên thị trường xe cũ mà người mua không thể phân biệt chất lượng, xe kém chất lượng dễ đẩy xe tốt ra khỏi thị trường.
(3) Áp dụng vào tổ chức và văn hóa
Trong một tổ chức mà người làm việc qua loa vẫn được đãi ngộ như nhau, những người tận tâm sẽ rời đi trước; còn ở nơi thông tin giật gân được đối xử ngang bằng, nội dung được đầu tư công sức dễ bị chìm lấp.
(4) Khi điều kiện thay đổi, kết quả cũng thay đổi
Nếu có cơ chế phân biệt đúng giá trị và định giá trung thực, những thứ tốt sẽ tồn tại. Định luật này là kết quả do thể chế tạo ra, chứ không phải số phận không thể tránh khỏi.
Suy cho cùng, định luật Gresham vừa là câu chuyện về tiền, vừa là câu chuyện về lựa chọn của con người. Ngay khi thứ tốt và thứ xấu được định giá ngang nhau, mọi người sẽ giữ gìn thứ tốt và đưa thứ xấu ra trước.
Xây dựng một cơ chế để những thứ tốt được trả đúng giá trị chính là bước đầu tiên để ngăn tiền xấu đẩy tiền tốt ra khỏi lưu thông.
