Có lẽ bạn từng xem một bộ phim không hay nhưng vẫn ngồi đến hết vì tiếc tiền vé. Đôi khi, dù đã no, chúng ta vẫn cố ăn hết vì cho rằng bỏ thừa thức ăn là phí tiền. Thế nhưng, nếu suy xét kỹ, dù ngồi đến hết hay rời đi, số tiền vé đã trả cũng không quay trở lại.
Khoản chi phí đã bỏ ra và không thể thu hồi dù lựa chọn thế nào được gọi là “chi phí chìm (Sunk Cost)”. Còn cái bẫy tư duy khiến chúng ta đưa ra quyết định sai lầm cho tương lai vì tiếc khoản chi phí không thể thu hồi ấy được gọi là “ngụy biện chi phí chìm (Sunk Cost Fallacy)”.
Trong tài liệu này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu ý nghĩa của chi phí chìm, lý do con người rơi vào cái bẫy này, các ví dụ trong thí nghiệm và lịch sử, cùng những cách tránh nó.
Tâm lý bị níu giữ bởi số tiền đã mất: Nguyên lý chi phí chìm và cách vượt qua
Khoản chi phí không thể thu hồi: Chi phí chìm là gì?
Kinh tế học chia chi phí thành hai loại: khoản đã chi trả và không thể lấy lại, cùng khoản chi phí trong tương lai vẫn có thể tránh được tùy theo lựa chọn hiện tại.
(1) Chi phí đã chìm xuống
Trong tiếng Anh, “sunk” có nghĩa là đã chìm xuống nước. Nhóm này bao gồm những khoản chi phí không thay đổi dù đưa ra quyết định nào, chẳng hạn tiền đã bỏ ra để xây nhà máy, chi phí cho hoạt động quảng cáo đã kết thúc hay tiền đã đầu tư vào nghiên cứu và phát triển.
(2) Nguyên tắc để chuyện đã qua ở lại quá khứ
Kinh tế học cho rằng một quyết định hợp lý chỉ nên so sánh chi phí và lợi ích sẽ phát sinh trong tương lai. Điều này được gọi là “nguyên tắc chuyện đã qua (Bygones Principle)”, với ý nghĩa hãy để chuyện đã qua ở lại quá khứ.
(3) Tính toán qua ví dụ về nhà máy
Giả sử bạn đang xây một nhà máy với chi phí 1 trăm triệu đô la, dự kiến tạo ra giá trị 1 trăm triệu 2 chục triệu đô la, nhưng sau khi đã chi 3 chục triệu đô la, giá trị khi hoàn thành giảm xuống còn 6,500 vạn đô la. Vì cần thêm 7 chục triệu đô la để xây xong, dừng lại sẽ tốt hơn, bất kể số tiền đã chi. Ngược lại, nếu giá trị là 7,500 vạn đô la thì tiếp tục xây mới là lựa chọn đúng.
Vì sao con người rơi vào cái bẫy này
Dù phép tính đã rõ ràng, con người vẫn dễ vi phạm nguyên tắc này. Kinh tế học hành vi giải thích rằng có một số cơ chế tâm lý nằm phía sau hiện tượng đó.
- Ác cảm với sự lãng phí (Waste Aversion): Dừng lại lúc này đồng nghĩa với việc thừa nhận tiền bạc và thời gian đã bỏ ra đều vô ích, nên chúng ta muốn tránh khoảnh khắc ấy.
- Ác cảm với mất mát (Loss Aversion): Với cùng một mức độ, con người cảm nhận nỗi đau mất đi mạnh hơn niềm vui nhận được, nên ngần ngại đưa ra lựa chọn khiến tổn thất trở thành điều chắc chắn.
- Trách nhiệm cá nhân (Personal Responsibility): Nếu chính mình là người đưa ra quyết định ban đầu, chúng ta khó thừa nhận sai lầm và càng bám víu hơn.
- Thiên kiến lạc quan (Optimism Bias): Sau khi đã bỏ tiền vào một lựa chọn, chúng ta dễ tin rằng khả năng thành công của lựa chọn ấy cao hơn thực tế.
Thực tế, trong thí nghiệm năm 1977 của Barry Staw và Frederick Fox, những người tham gia được cho biết rằng chính họ đã quyết định khoản đầu tư thất bại trước đó trung bình tiếp tục rót nhiều tiền hơn vào cùng bộ phận so với những người được cho biết quyết định ấy do người khác đưa ra.
Chi phí chìm trong thí nghiệm và lịch sử
Ngụy biện chi phí chìm đã nhiều lần được ghi nhận cả trong phòng thí nghiệm lẫn các dự án lớn của quốc gia.
(1) Thí nghiệm về vé trọn mùa của nhà hát
Năm 1985, các nhà tâm lý học người Mỹ Hal Arkes và Catherine Blumer đã chia ngẫu nhiên những người mua vé trọn mùa của một nhà hát đại học thành các nhóm và chỉ giảm giá cho một số người. Kết quả là những người trả đủ giá đến xem các buổi diễn đầu mùa thường xuyên hơn những người được giảm giá. Mức độ hấp dẫn của buổi diễn là như nhau, nhưng số tiền đã trả lại làm thay đổi việc họ có đến xem hay không.
(2) Câu hỏi về chuyến du lịch trượt tuyết
Trong cùng nghiên cứu, người ta được hỏi sẽ chọn đi đâu nếu vô tình đặt một chuyến du lịch giá 100 đô la và một chuyến du lịch thú vị hơn giá 50 đô la vào cùng ngày, mà cả hai đều không được hoàn tiền. Khi đó, hơn một nửa đã chọn chuyến đi tốn nhiều tiền hơn dù biết nó sẽ kém thú vị hơn.
(3) Ngụy biện Concorde
Ngay cả sau khi đã rõ rằng khó có thể sinh lời, dự án máy bay chở khách siêu thanh Concorde do Anh và Pháp cùng phát triển vẫn không thể dừng lại vì số tiền đã đầu tư và những cam kết chính trị. Vì vậy, ngụy biện chi phí chìm còn được gọi là “ngụy biện Concorde (Concorde Fallacy)”.
Kỹ năng ra quyết định để tránh cái bẫy
Ai cũng có thể rơi vào ngụy biện chi phí chìm, nhưng một vài thói quen có thể làm giảm sức chi phối của nó.
(1) Tự hỏi liệu mình có chọn như vậy nếu bắt đầu từ đầu
Hãy gạt bỏ mọi thứ đã đầu tư đến nay và tự hỏi: nếu hôm nay là lần đầu đứng trước lựa chọn này, liệu mình có chọn cùng con đường ấy không? Nếu không thể trả lời là có, đó có thể là dấu hiệu cho thấy đã đến lúc dừng lại.
(2) Đặt trước tiêu chí dừng lại
Nếu xác định trước các tiêu chí dừng lại như ngân sách, thời hạn hay mục tiêu trước khi bắt đầu công việc, bạn có thể đưa ra phán đoán mà không bị cảm xúc chi phối khi thời điểm ấy thực sự đến.
(3) Tách việc quyết định khỏi việc đánh giá
Nếu người đưa ra quyết định ban đầu và người đánh giá có nên tiếp tục hay không là những người khác nhau, có thể giảm tình trạng bám víu vì trách nhiệm cá nhân. Đó là lý do nhiều doanh nghiệp dùng góc nhìn từ bên ngoài để rà soát lại các dự án lớn khi đang triển khai.
Tuy nhiên, kinh nghiệm và thông tin thu được từ những nỗ lực đã bỏ ra là tài sản có thể sử dụng trong tương lai, chứ không phải chi phí chìm. Lời khuyên hãy quên số tiền đã chi không có nghĩa là bỏ cả những điều đã học được.
Ngụy biện chi phí chìm là cái bẫy khiến cảm giác tiếc của quyết định thay chúng ta những lựa chọn trong tương lai. Cố trụ đến cùng không phải lúc nào cũng là kiên trì, và dừng lại đúng lúc cũng là một quyết định dũng cảm.
Bình tĩnh cân nhắc những gì sẽ được và mất trong tương lai thay vì những gì đã bỏ ra chính là bước đầu tiên của tư duy kinh tế giúp tạo nên những lựa chọn không hối tiếc.
