Khi xem phim giật gân, chúng ta thường gặp cảnh nhân vật chính và kẻ phản diện liều mạng săn đuổi một chiếc cặp tài liệu. Thế nhưng, khi ngẫm lại sau lúc bộ phim kết thúc, chúng ta nhận ra rằng câu chuyện vẫn rất hấp dẫn dù cuối cùng chẳng biết trong chiếc cặp ấy có gì. Điều níu giữ tâm trí khán giả chính là những cuộc truy đuổi và sự căng thẳng xoay quanh chiếc cặp.
Trong nghiên cứu điện ảnh, thủ pháp kể chuyện mang ý nghĩa quan trọng hơn hết thảy đối với các nhân vật nhưng lại không quá quan trọng với khán giả về bản chất thực sự như vậy được gọi là “MacGuffin”. MacGuffin là một thủ pháp độc đáo ở chỗ nó đóng vai trò động cơ thúc đẩy câu chuyện tiến lên, nhưng bản thân lại không trở thành nhân vật chính của câu chuyện.
Tài liệu này sẽ lần lượt trình bày nguồn gốc tên gọi MacGuffin và lời giải thích của Hitchcock, những điều kiện của một MacGuffin, các ví dụ tiêu biểu trong điện ảnh, cùng sự khác biệt so với những thủ pháp kể chuyện tương tự.
Nguyên lý và cách sử dụng MacGuffin
Nguồn gốc tên gọi và lời giải thích của Hitchcock
Người phổ biến thuật ngữ MacGuffin là Alfred Hitchcock, bậc thầy của dòng phim hồi hộp. Thuật ngữ này được cho là do Angus MacPhail, nhà biên kịch từng làm việc cùng Hitchcock, sử dụng đầu tiên. Trong cuộc trò chuyện dài với đạo diễn người Pháp François Truffaut vào năm 1962, Hitchcock đã giải thích MacGuffin bằng mẩu chuyện vui dưới đây; cuộc trò chuyện ấy được tập hợp thành sách và xuất bản vào năm 1966.
Trong hai người đàn ông ngồi trên tàu, một người chỉ vào gói đồ trên giá hành lý và hỏi đó là gì. Người kia trả lời rằng đó là MacGuffin, một thiết bị dùng để bắt sư tử ở vùng cao nguyên Scotland. Khi người thứ nhất nói rằng cao nguyên Scotland đâu có sư tử, người kia đáp rằng vậy thì đó cũng chẳng phải MacGuffin. Qua câu chuyện này, Hitchcock muốn cho thấy MacGuffin thực chất chẳng là gì cả, chỉ cần có một cái tên là đủ.
Cũng trong cuộc trò chuyện ấy, Hitchcock nói thêm rằng trong những câu chuyện có kẻ lừa đảo, MacGuffin thường là một chiếc vòng cổ, còn trong truyện gián điệp, đó thường là tài liệu mật. Các nhân vật dốc hết sức để có được món đồ ấy, nhưng khán giả vẫn có thể theo dõi câu chuyện mà không gặp khó khăn gì dù không biết chính xác nó là gì. Với Hitchcock, MacGuffin là cái cớ để câu chuyện bắt đầu, còn sức hấp dẫn thực sự của bộ phim nằm ở sự hồi hộp mà cái cớ ấy tạo ra.
Ba điều kiện của MacGuffin
MacGuffin mang hình dạng tài liệu, đá quý hay tiền bạc đều không quan trọng. Điều quan trọng là nó đóng vai trò gì trong câu chuyện. Một thủ pháp có thể được gọi là MacGuffin nhìn chung có những điều kiện sau.
(1) Có ý nghĩa thiết yếu với nhân vật
Cả nhân vật chính lẫn phía đối địch đều cố gắng giành lấy hoặc bảo vệ nó. Ham muốn ấy tạo nên những cuộc truy đuổi qua lại.
(2) Bản chất thực sự của nó không quan trọng với khán giả
Khán giả quan tâm đến việc nhân vật vì món đồ ấy mà rơi vào nguy hiểm nào và thoát ra bằng cách nào hơn là món đồ ấy chính xác là gì.
(3) Thay bằng thứ khác thì câu chuyện vẫn giữ nguyên
Nếu thay tài liệu mật bằng đá quý mà diễn tiến bộ phim gần như không thay đổi, có thể xem món đồ ấy là MacGuffin. Vì thế, MacGuffin có thể không được giải thích cặn kẽ cho đến cuối cùng, hoặc lặng lẽ biến mất giữa câu chuyện.
Những MacGuffin tiêu biểu trong điện ảnh
Hitchcock thường sử dụng MacGuffin trong nhiều tác phẩm của mình, và về sau nhiều đạo diễn đã tiếp nối phương pháp này. Dưới đây là những ví dụ nổi tiếng.
- 39 bậc thang (The 39 Steps, 1935): Bí mật quân sự mà một tổ chức gián điệp định tuồn ra nước ngoài khiến nhân vật chính rơi vào cảnh bị truy đuổi.
- Ô danh (Notorious, 1946): Quặng urani giấu trong chai rượu vang trở thành mục tiêu của chiến dịch gián điệp.
- Bắc Tây Bắc (North by Northwest, 1959): Những cuộc truy đuổi diễn ra nhằm giành lấy cuộn vi phim giấu trong một bức tượng. Trong cuộc trò chuyện với Truffaut, Hitchcock đánh giá đây là MacGuffin rỗng tuếch nhất, và vì thế cũng xuất sắc nhất.
- Tâm thần (Psycho, 1960): Khoản tiền 4 vạn đô la mà nhân vật chính đánh cắp từ công ty thoạt đầu có vẻ là trung tâm câu chuyện, nhưng nhanh chóng bị lu mờ bởi một sự việc hoàn toàn khác.
- Chuyện tào lao (Pulp Fiction, 1994): Chiếc cặp tài liệu mà các nhân vật liều mạng bảo vệ chỉ tỏa ánh sáng mỗi lần được mở ra, còn thứ bên trong thì không được tiết lộ cho đến cuối cùng.
- Nhiệm vụ bất khả thi 3 (Mission: Impossible III, 2006): “Chân thỏ (Rabbit's Foot)” mà ai cũng nhắm đến vẫn không được hé lộ bản chất thực sự cho đến khi bộ phim kết thúc.
Sự khác biệt với các thủ pháp tương tự
MacGuffin thường bị nhầm lẫn với một số thủ pháp kể chuyện có tên gọi được sử dụng theo cách tương tự. Hiểu rõ sự khác biệt sẽ giúp chúng ta nhận diện và sử dụng các thủ pháp chính xác hơn khi xem phim hoặc viết truyện.
- Khẩu súng của Chekhov (Chekhov's Gun): Đây là nguyên tắc cho rằng khẩu súng được treo lên ở phần đầu nhất định phải được bắn ở phần sau. Với yêu cầu rằng thứ đã được cho thấy nhất định phải được sử dụng, nguyên tắc này nằm ở phía đối lập với MacGuffin, thứ mà bản chất thực sự rốt cuộc vẫn không quan trọng.
- Cá trích đỏ (Red Herring): Đây là mồi nhử được cố ý đưa ra để khiến khán giả hoặc nhân vật nghi ngờ nhầm thủ phạm hay manh mối. Mục đích là đánh lừa khán giả và dẫn họ sang hướng khác.
- Thủ pháp cốt truyện (Plot Device): Đây là tên gọi bao quát mọi thủ pháp thúc đẩy câu chuyện vận động, và MacGuffin là một trong số đó.
Ở Hàn Quốc, MacGuffin thường được dùng với nghĩa mánh khóe khiến khán giả bối rối hoặc chi tiết gợi mở không được giải đáp về sau. Tuy nhiên, nghĩa gốc của nó gần với cái cớ khiến nhân vật hành động hơn là mồi nhử để đánh lừa khán giả. Khi xem phim, nếu chú ý đến những lựa chọn và mối quan hệ của nhân vật được bộc lộ vì món đồ ấy hơn là bản thân món đồ họ săn đuổi, chúng ta sẽ thấy được trung tâm thực sự của câu chuyện.
Để sử dụng MacGuffin hiệu quả khi tự viết truyện, nên ghi nhớ hai điều. Thứ nhất, lý do nhân vật muốn có món đồ ấy phải rõ ràng đến mức khán giả có thể lập tức thấy hợp lý. Thứ hai, thay vì dành thời gian giải thích bản chất thực sự của món đồ, cần sử dụng các cảnh phim một cách tiết kiệm để thể hiện những khủng hoảng và lựa chọn xoay quanh nó.
Lắng nghe câu chuyện của những người săn đuổi món đồ hơn là chú tâm vào món đồ mà ai cũng săn đuổi chính là bước đầu tiên để đọc hiểu một bộ phim một cách sâu sắc.
