Khi xem lại ảnh chụp trong chuyến du lịch, đôi lúc bạn cảm thấy ảnh có phần nhạt nhòa, dù phong cảnh lúc ấy rõ ràng rất đẹp. Ngược lại, trong ảnh do nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp chụp hay các cảnh phim, dù cũng là địa điểm đó, ánh nhìn vẫn di chuyển tự nhiên và bố cục tạo cảm giác cân bằng. Nguyên tắc bố trí khung hình cơ bản nhất tạo nên sự khác biệt ấy chính là “quy tắc một phần ba (Rule of Thirds)”.
Nói một cách đơn giản, quy tắc một phần ba là “nguyên tắc bố cục chia khung hình thành chín ô bằng cách chia mỗi chiều ngang và dọc thành ba phần, rồi đặt đối tượng quan trọng trên các đường chia hoặc giao điểm của chúng”. Đây được xem là một trong những quy tắc bố cục được học đầu tiên trong nhiếp ảnh, hội họa, thiết kế, cũng như quay phim và video.
Trong tài liệu này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu từ nguyên lý cơ bản và lịch sử của quy tắc một phần ba đến những cách áp dụng cụ thể khi quay video, các cảnh cố ý phá vỡ quy tắc, và những mẹo có thể dùng ngay trong đời sống hằng ngày.
Nguyên lý của bố cục chia khung hình thành chín ô
Nguyên lý và lịch sử của quy tắc một phần ba
Quy tắc một phần ba bắt đầu bằng việc tưởng tượng có hai đường ngang và hai đường dọc cách đều nhau trên khung hình. Cốt lõi của nguyên tắc này là khi đặt chủ thể chính trên các đường chia hoặc tại bốn giao điểm trong khung hình được chia thành chín ô như vậy, hình ảnh sẽ có sức căng và sinh động hơn so với khi đặt chủ thể ngay chính giữa. Bốn giao điểm này cũng thường được gọi là “điểm mạnh” vì có sức thu hút ánh nhìn lớn.
Khi đặt đối tượng ngay chính giữa, khung hình bị chia đúng làm đôi, khiến ánh nhìn dễ dừng lại ở một chỗ. Ngược lại, khi đặt đối tượng trên một đường chia lệch về một phía, sự chênh lệch về sức nặng thị giác xuất hiện giữa chủ thể chính và phần không gian còn lại; mắt người xem sẽ di chuyển từ chủ thể sang hậu cảnh, rồi từ hậu cảnh trở về chủ thể, qua đó quan sát toàn bộ khung hình. Chính chuyển động này tạo nên sức sống cho hình ảnh.
Người đầu tiên ghi lại cách diễn đạt này bằng văn bản là họa sĩ kiêm nghệ sĩ tranh khắc người Anh John Thomas Smith. Trong cuốn “Nhận xét về phong cảnh nông thôn (Remarks on Rural Scenery)” xuất bản năm 1797, ông dẫn lại lời bàn của họa sĩ Joshua Reynolds về cách phân bổ sáng tối, đồng thời viết rằng trong tranh phong cảnh, để bầu trời chiếm khoảng 2/3 hoặc 1/3 khung hình sẽ hài hòa hơn so với chia đúng làm đôi. Chính ông đã đặt tên cho tỷ lệ này là “quy tắc một phần ba”.
Quy tắc một phần ba thường được giới thiệu là dạng đơn giản hóa của tỷ lệ vàng, nhưng hai tỷ lệ này khác nhau. Đường chia theo tỷ lệ vàng nằm ở vị trí cách mép khoảng 38%, còn đường chia một phần ba nằm ở vị trí khoảng 33%.
Quy tắc một phần ba trong quay video
Trong video, quy tắc một phần ba được dùng làm khung cơ bản để bố trí nhân vật và phong cảnh. Những cách thường dùng tại trường quay được tổng hợp như sau.
- Vị trí đường chân trời (Horizon Placement): Đặt đường chân trời trùng với đường chia phía trên hoặc phía dưới thay vì nằm ngay giữa khung hình. Nếu bầu trời gây ấn tượng, hãy đặt ở đường phía dưới; nếu mặt đất hoặc biển là yếu tố quan trọng, hãy đặt ở đường phía trên.
- Căn tầm mắt (Eye Line): Khi quay nhân vật, căn cơ thể theo một đường dọc và đặt mắt gần đường ngang phía trên. Cách này giúp khoảng trống phía trên đầu không quá rộng hoặc quá hẹp.
- Khoảng trống theo hướng nhìn (Looking Room): Chừa nhiều không gian hơn về phía nhân vật đang nhìn. Nếu không gian trước hướng nhìn bị chặn lại, khung hình sẽ tạo cảm giác bức bối và bất an.
- Khoảng trống theo hướng chuyển động (Lead Room): Với đối tượng đang đi hoặc chạy, hãy chừa khoảng trống phía trước theo hướng chuyển động. Khi nhìn vào khoảng trống đó, người xem sẽ tự nhiên dự đoán nơi đối tượng sắp đi tới.
Trong cảnh đối thoại, hai nhân vật thường được đặt lần lượt trên đường dọc bên trái và bên phải để nhìn đối diện nhau. Việc hầu hết điện thoại thông minh và máy ảnh ngày nay đều có chức năng hiển thị lưới chín ô trên màn hình cũng xuất phát từ mức độ phổ biến của nguyên tắc này.
Những cảnh phá vỡ quy tắc
Quy tắc một phần ba là quy tắc kinh nghiệm dùng làm điểm khởi đầu, chứ không phải quy định bắt buộc phải tuân theo. Ngay từ năm 1845, nhà hóa học kiêm nhà nghiên cứu màu sắc người Anh George Field đã chỉ ra rằng việc luôn phân chia màu sắc và diện tích theo tỷ lệ một phần ba có thể dẫn đến sự đơn điệu.
(1) Bố cục trung tâm và đối xứng
Đặt chủ thể chính ngay chính giữa khung hình và bố trí hai bên trái phải giống hệt nhau có thể truyền tải mạnh mẽ sự trang nghiêm, cảm giác cô lập và căng thẳng. Những đạo diễn nổi tiếng với bố cục đối xứng đôi khi cũng dùng cách này để tạo nên phong cách riêng.
(2) Sự khó chịu có chủ ý
Khi dồn nhân vật ra sát mép khung hình hoặc cố ý chặn khoảng trống trước hướng nhìn, người xem sẽ cảm thấy bất an như thể nhân vật đang bị giam hãm hoặc truy đuổi. Chính khoảnh khắc phá vỡ quy tắc lại trở thành phương tiện truyền tải cảm xúc.
(3) Khung hình để trống
Cũng có những cảnh đặt con người thật nhỏ ở một góc giữa bầu trời rộng lớn hoặc cánh đồng trống trải. Để trống phần lớn khung hình sẽ làm nổi bật nỗi cô đơn của nhân vật hoặc sự bao la của thiên nhiên. Với những cảnh như vậy, suy cho cùng, cũng cần hiểu quy tắc một phần ba mới có thể biến đổi nó theo đúng ý đồ.
Mẹo áp dụng ngay khi chụp ảnh và quay video hằng ngày
Cách dễ nhất để làm quen với quy tắc một phần ba là bật đường lưới trong phần cài đặt máy ảnh. Chỉ cần tạo thói quen xác định trước khi chụp xem sẽ đặt chủ thể chính ở giao điểm nào và căn đường chân trời theo đường chia nào, ảnh và video của bạn đã có thể thay đổi rõ rệt.
Khi chụp người, đừng chừa quá nhiều khoảng trống trên đầu; hãy căn mắt theo đường chia phía trên và chừa không gian theo hướng người đó đang nhìn. Với ảnh đã chụp, việc thử bố trí lại bố cục dựa vào đường lưới xuất hiện trong chức năng cắt ảnh của ứng dụng chỉnh sửa cũng là một cách luyện tập tốt. Khi đã quen, hãy luân phiên sử dụng với bố cục trung tâm và so sánh xem bố cục nào phù hợp với cảnh nào; cảm quan của bạn sẽ tiến bộ nhanh hơn.
Thói quen nhỏ nhìn khung hình như được chia thành chín ô chính là bước đầu tiên để tạo nên bố cục đẹp.
