Có lẽ bạn đã từng mải miết tìm kiếm một “quán ăn ngon thực sự chỉ người địa phương mới biết” hay một “con ngõ du khách không biết đến” tại điểm du lịch. Nhưng khi biết nơi mình tìm đến thực ra được bài trí dành cho khách du lịch, bạn lại cảm thấy một nỗi thất vọng khó tả. Vậy điều “chân thực” mà chúng ta tha thiết tìm kiếm trong những chuyến đi nằm ở đâu? Khái niệm lý giải câu hỏi này dưới góc nhìn nghiên cứu du lịch chính là “tính xác thực được dàn dựng (Staged Authenticity)”.
Nói đơn giản, tính xác thực được dàn dựng là “hình ảnh địa phương được sắp đặt và trình bày sao cho có vẻ chân thực trong mắt du khách”. Nhà xã hội học người Mỹ Dean MacCannell lần đầu đề xuất khái niệm này trong một bài báo năm 1973, rồi bàn luận rộng hơn trong cuốn sách “Du khách (The Tourist)” xuất bản năm 1976. Ông giải thích rằng du khách lên đường tìm kiếm sự chân thực đã đánh mất trong đời sống thường ngày, còn các điểm du lịch lại dựng lên những sân khấu đáp ứng kỳ vọng ấy.
Tài liệu này lần lượt trình bày khái niệm cơ bản về tính xác thực được dàn dựng, sáu giai đoạn trải từ sân khấu phía trước đến hậu trường, ba góc nhìn về tính xác thực, cùng những điều cả du khách và điểm du lịch nên suy ngẫm.
Tính xác thực được dàn dựng: cấu trúc của điều “chân thực” mà du khách gặp gỡ
Tính xác thực được dàn dựng là gì?
Ý tưởng của MacCannell bắt nguồn từ phép ví von với sân khấu kịch của nhà xã hội học Erving Goffman. Trong cuốn “Sự trình hiện bản thân trong đời sống thường ngày” năm 1959, Goffman phân biệt không gian con người thể hiện trước người khác và không gian họ chỉ sinh hoạt với nhau. Nếu lấy nhà hàng làm ví dụ, phòng ăn đón khách là phía trước, còn căn bếp nơi các đầu bếp tất bật làm việc là phía sau.
Những thuật ngữ sau sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về tính xác thực được dàn dựng.
- Khu vực sân khấu phía trước (Front Region): không gian được sắp xếp gọn gàng để đón khách hoặc du khách.
- Khu vực hậu trường (Back Region): không gian người dân địa phương sinh sống và làm việc một cách tự nhiên, không tô vẽ.
- Tính xác thực (Authenticity): mức độ người ta cảm thấy hình ảnh được trình bày chính là diện mạo nguyên bản, không tô vẽ.
- Sự kiện giả tạo (Pseudo-event): thuật ngữ được nhà sử học Daniel Boorstin sử dụng năm 1961, chỉ những sự kiện hay cảnh tượng được tạo ra để trình diễn cho người khác xem.
Boorstin phê phán rằng du khách hài lòng với những cảnh tượng được sắp đặt, nhưng MacCannell lại cho rằng chính vì du khách tha thiết mong muốn điều chân thực nên mới xuất hiện những sân khấu được bài trí như hậu trường.
Từ phía trước sân khấu đến hậu trường: sáu giai đoạn
MacCannell không chỉ chia không gian du khách gặp thành hai loại phía trước và phía sau, mà mô tả khoảng giữa chúng như một dải liên tục gồm sáu giai đoạn.
(1) Các giai đoạn phía trước
Giai đoạn đầu tiên là khu vực sân khấu phía trước được bài trí rõ ràng dành cho du khách. Phố bán đồ lưu niệm hay trung tâm thông tin du lịch là những nơi gần với giai đoạn này. Giai đoạn tiếp theo vẫn là khu vực sân khấu phía trước nhưng được trang trí bằng đồ dùng và đạo cụ xưa để giống đời sống địa phương; giai đoạn thứ ba là không gian được thiết kế từ đầu đến cuối sao cho trông giống đời sống địa phương.
(2) Các giai đoạn phía sau
Giai đoạn thứ tư là không gian vốn thuộc về người địa phương nhưng đã mở cửa cho người ngoài. Giai đoạn thứ năm là khu vực hậu trường được chỉnh trang hoặc thay đổi đôi chút để du khách có thể vào, còn giai đoạn thứ sáu là không gian sinh hoạt thực sự mà du khách hầu như không tiếp cận được.
(3) Vị trí của du khách
Vấn đề là du khách khó tự biết mình đang ở giai đoạn nào. Việc đang ở giai đoạn thứ ba nhưng lại tin mình đã bước vào giai đoạn thứ sáu khá phổ biến, và MacCannell xem đây là một đặc điểm của trải nghiệm du lịch.
Ba góc nhìn về tính xác thực
Sau khi tính xác thực được dàn dựng được biết đến, các học giả đã đưa ra nhiều góc nhìn về câu hỏi “thế nào là chân thực”. Năm 1999, học giả gốc Trung Quốc Ning Wang hệ thống hóa chúng thành ba góc nhìn.
[Góc nhìn 1] Tính xác thực khách quan
- Tính xác thực khách quan (Objective Authenticity): góc nhìn xem xét liệu hiện vật hay buổi biểu diễn có giữ nguyên diện mạo ban đầu hay không. Góc nhìn này cho rằng có thể phân biệt thật và giả thông qua sự giám định của chuyên gia.
[Góc nhìn 2] Tính xác thực kiến tạo và tính xác thực hiện sinh
- Tính xác thực kiến tạo (Constructive Authenticity): góc nhìn cho rằng nhận định về sự chân thực được hình thành từ kỳ vọng, cách diễn giải của con người và bối cảnh thời đại.
- Tính xác thực hiện sinh (Existential Authenticity): góc nhìn chú trọng việc bản thân cảm thấy được là chính mình đến mức nào trong chuyến đi hơn là đối tượng có chân thực hay không.
Nhà xã hội học người Israel Erik Cohen cho rằng ngay cả một buổi biểu diễn ban đầu được tạo ra phục vụ du lịch cũng có thể dần trở thành văn hóa đích thực của địa phương theo thời gian. Một ví dụ thường được nhắc đến là điệu múa Kecak của Bali: sau khi được chỉnh lý để trình diễn vào thập niên 1930, ngày nay nó đã trở thành tiết mục tiêu biểu của Bali.
Những điều du khách và điểm du lịch cùng nên suy ngẫm
Tính xác thực được dàn dựng là công cụ giúp hiểu sâu hơn về du lịch, chứ không phải khái niệm nhằm chỉ trích du lịch. Cả du khách lẫn điểm du lịch đều nên ghi nhớ những điều sau.
- Nhận biết sự dàn dựng (Awareness): khi biết các buổi biểu diễn và hoạt động trải nghiệm được thiết kế dành cho du khách, chúng ta sẽ dễ thấu hiểu hơn là thất vọng.
- Tôn trọng hậu trường (Respect for Privacy): tùy tiện vào nhà hay nơi làm việc của cư dân với lý do muốn thấy điều chân thực có thể xâm phạm đời tư và làm xáo trộn sinh hoạt thường ngày của họ.
- Thuyết minh trung thực (Honest Interpretation): điểm du lịch nên nói rõ những gì đã được phục dựng hoặc tạo mới để giữ gìn lòng tin.
- Để cộng đồng làm chủ (Community Ownership): khi cư dân được quyết định sẽ giới thiệu những gì và đến mức nào, có thể giảm tình trạng văn hóa chỉ được tiêu thụ như một món hàng.
Không phải mọi sân khấu được sắp đặt đều là giả, và cũng không phải mọi sinh hoạt tự nhiên đều phải trở thành thứ để người khác ngắm nhìn. Quan tâm đến con người và cuộc sống phía sau những gì ta nhìn thấy chính là bước đầu tiên của một chuyến đi có chiều sâu.
