Khung cảnh lãng mạn khi cầm bánh mì baguette đi dưới chân tháp Eiffel, những phút thư thái ở quán cà phê ngoài trời, những người ăn mặc sành điệu trên mọi con phố. Paris, xuất hiện vô số lần trong phim ảnh và tạp chí, là thành phố trong mơ của nhiều người. Nhưng khi thực sự đặt chân đến, tàu điện ngầm lại đông đúc, rác vương vãi trên đường phố, còn nhân viên cửa hàng thì lạnh nhạt hơn tưởng tượng. Kỳ vọng càng lớn, thất vọng càng nhiều.
Phần lớn mọi người xem sự thất vọng này như một chuyện ngoài ý muốn trong chuyến đi rồi bỏ qua, nhưng cũng có những trường hợp hiếm gặp bị lo âu, chóng mặt, thậm chí nặng hơn là ảo giác và hoang tưởng bị hại. Trạng thái rối loạn nghiêm trọng xuất hiện khi điểm đến trong mơ không đáp ứng được kỳ vọng được gọi là “hội chứng Paris (Paris Syndrome)”. Hiện tượng này thường được hiểu là một dạng sốc văn hóa (Culture Shock) ở mức độ rất nghiêm trọng.
Trong tài liệu này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu từ bối cảnh ra đời của tên gọi hội chứng Paris đến các triệu chứng và nguyên nhân chính, những hội chứng du lịch tương tự, cùng bài học mà ngành du lịch học rút ra từ hiện tượng này.
Giữa kỳ vọng và thực tế: Nguyên nhân và bài học từ hội chứng Paris
Bối cảnh ra đời của tên gọi
Thuật ngữ hội chứng Paris được bác sĩ tâm thần người Nhật Hiroaki Ota, khi đó làm việc tại Trung tâm Bệnh viện Sainte-Anne (Sainte-Anne Hospital Center) ở Paris, Pháp, sử dụng lần đầu vào thập niên 1980. Khi khám chữa cho nhiều du khách và người Nhật đang lưu trú gặp khủng hoảng tâm lý tại Paris, ông nhận thấy một diễn biến chung, rồi xuất bản cuốn sách cùng tên vào năm 1991, giúp hiện tượng này được biết đến rộng rãi.
Việc hiện tượng này được ghi nhận đặc biệt thường xuyên ở người Nhật được lý giải là do Paris từ lâu đã được khắc họa như một thành phố thanh lịch và lãng mạn trong văn hóa đại chúng Nhật Bản. Khoảng năm 2006, một đại diện Đại sứ quán Nhật Bản tại Pháp cũng cho báo chí biết rằng mỗi năm có khoảng 20 trường hợp. Tuy nhiên, nếu xét đến việc mỗi năm có hơn 100 vạn du khách Nhật đến Paris, số người thực sự trải qua hội chứng này chỉ chiếm một phần rất nhỏ. Ngoài ra, trước một số thông tin cho rằng đại sứ quán vận hành đường dây tư vấn riêng, đại sứ quán đã đính chính rằng không có dịch vụ như vậy.
Bản thân sự thất vọng về Paris đã là một câu chuyện có từ lâu hơn nhiều. Trong tác phẩm “Những lời thú nhận”, Jean-Jacques Rousseau viết rằng lần đầu nhìn thấy Paris vào năm 1732, ông đã vô cùng vỡ mộng vì thay cho những cung điện bằng đá cẩm thạch là những ngõ hẻm bẩn thỉu, chật chội và cảnh nghèo khó khắp nơi.
Những triệu chứng nào có thể xuất hiện?
Hội chứng Paris không phải là tên chẩn đoán chính thức mà là thuật ngữ chỉ một nhóm triệu chứng xuất hiện trong chuyến đi. Các triệu chứng được ghi nhận liên quan đến cả tâm lý lẫn cơ thể.
- Trạng thái hoang tưởng cấp tính (Acute Delusional State): Đột nhiên bị cuốn vào những niềm tin không phù hợp với thực tế.
- Cảm giác bị hại (Feeling of Persecution): Cảm thấy những người xung quanh đang phân biệt đối xử hoặc tấn công mình.
- Tri giác sai thực tại (Derealization): Cảnh vật trước mắt trở nên xa lạ như trong giấc mơ hay trên sân khấu.
- Giải thể nhân cách (Depersonalization): Cảm thấy bản thân như một người xa lạ, cơ thể và tâm trí dường như tách rời nhau.
- Triệu chứng cơ thể (Psychosomatic Symptoms): Xuất hiện chóng mặt, tim đập nhanh, vã mồ hôi lạnh, nôn ói và các biểu hiện khác.
Được biết, phần lớn người mắc hồi phục sau khi nghỉ ngơi, ổn định tinh thần và điều trị ngắn hạn nếu cần; nhiều trường hợp cũng cải thiện chỉ nhờ trở về nhà.
Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế: Năm nguyên nhân
Bài báo của Annie Viala, Hiroaki Ota và các cộng sự đăng trên một tạp chí y học Pháp năm 2004 đã tổng hợp năm nguyên nhân khiến hội chứng này xuất hiện ở du khách Nhật.
(1) Rào cản ngôn ngữ
Rất ít du khách Nhật nói được tiếng Pháp, và khi không thể giao tiếp, ngay cả hiểu lầm nhỏ cũng dễ làm gia tăng lo âu và cảm giác bị cô lập.
(2) Sự đứt gãy các mối quan hệ
Những người cảm thấy an tâm khi ở trong tập thể có thể thấy cô đơn hơn khi xa cộng đồng quen thuộc.
(3) Khác biệt văn hóa
Cách nói chuyện hoặc bộc lộ cảm xúc thẳng thắn, không câu nệ của người Paris đôi khi bị hiểu là bất lịch sự hoặc thù địch.
(4) Hình ảnh được lý tưởng hóa
Đây là nguyên nhân cốt lõi nhất: khoảng cách lớn giữa Paris đẹp đẽ, hào nhoáng do quảng cáo và truyền thông tạo dựng với Paris ngoài đời thực gây ra cú sốc.
(5) Mệt mỏi và chênh lệch múi giờ
Hành trình dài xuyên lục địa, chênh lệch múi giờ và lịch trình dày đặc khiến cơ thể lẫn tinh thần kiệt sức, dễ chao đảo ngay cả trước những cú sốc nhỏ.
Diễn biến này không chỉ xảy ra ở người Nhật. Năm 2014, báo chí đưa tin rằng trong số du khách Trung Quốc vốn hình dung Paris đầy lãng mạn cũng có những người trải qua sự thất vọng tương tự; trong khảo sát của cơ quan du lịch Paris vào thời điểm đó, an ninh và vệ sinh đều nhận điểm thấp.
Những hội chứng du lịch tương tự
Hiện tượng tâm lý bị xáo trộn tại điểm đến du lịch không chỉ xảy ra ở Paris. Có hai trường hợp được biết đến rộng rãi.
Hội chứng Stendhal (Stendhal Syndrome)
Nhà văn Pháp Stendhal ghi lại rằng vào năm 1817, khi chiêm ngưỡng các kiệt tác trong Vương cung thánh đường Santa Croce ở Florence, Ý, ông cảm thấy tim đập dồn dập và như sắp ngất. Bác sĩ tâm thần người Ý Graziella Magherini đã tập hợp những trường hợp du khách xuất hiện triệu chứng tương tự khi đứng trước các tác phẩm nghệ thuật ở Florence và đặt tên cho hiện tượng này. Khác với hội chứng Paris bắt nguồn từ sự thất vọng, đây là phản ứng do xúc động quá mạnh.
Hội chứng Jerusalem (Jerusalem Syndrome)
Đây là hiện tượng một số người hành hương đến thánh địa Jerusalem tin rằng mình là nhân vật trong Kinh Thánh hoặc rơi vào trạng thái hoang tưởng tôn giáo mãnh liệt. Hiện tượng này được biết đến khi các nhân viên y tế Israel báo cáo nhiều trường hợp.
Dù hội chứng Paris là hiện tượng hiếm gặp, nó cho thấy rõ rằng du lịch còn là việc tiêu thụ những kỳ vọng và hình ảnh mà con người mang trong mình, cũng nhiều như việc trải nghiệm chính địa điểm ấy. Vì vậy, các điểm đến cần giới thiệu diện mạo chân thực thay vì quảng bá tô vẽ quá mức, còn du khách cần chừa khoảng trống trong lịch trình để có thể đón nhận những điều xa lạ.
Giảm kỳ vọng một chút và tăng sự tò mò một chút chính là bước đầu tiên của du lịch học trong việc chuẩn bị cho một chuyến đi không thất vọng.
